Сақ туралы алғаш мәліметтер
Сабақтың тақырыбы
Ежелгі Қазақстан тарихы (6-сынып) пәні бойынша бұл сабақ «Сақтардың мекендеген жері. Сақ қоғамы» тақырыбына арналады.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Сақтар туралы алғашқы мәліметтерді, сақ тайпаларының қоныстануын және сақ қоғамының құрылымын түсіндіру.
Дамытушылық
Тарихи білімді толықтыру, қосымша дерекпен жұмыс істеу, ойлау және сөйлеу дағдыларын, өз бетімен жұмыс жасау қабілетін дамыту.
Тәрбиелік
Пәнге қызығушылықты арттыру, тарихи құндылықтарды құрметтеуге тәрбиелеу, елін-жерін сүйетін отансүйгіш ұрпақ қалыптастыру.
Көрнекіліктер
- Слайд
- Карта
- Үйлестірмелі карточкалар
- Тест, жұмбақ, ребус
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгендеу.
- Сабаққа қызығушылықты арттыру, психологиялық сергіту.
Психологиялық сергіту
Сыңғырлайды қоңырау,
Біз сабақты бастаймыз.
Партамызға отырып,
Табыс тілін баршаға,
Жаңа білім алуға
Алға қадам тастаймыз.
Бір-біріміздің жылуымызды сезіну үшін алақандарымызды тигізейік.
Бүгінгі күн терезеден бізге күле қарап тұр.
Осындай жақсы көңіл күймен сабағымыз басталады.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Тексеру «Асық ату» ойыны арқылы ұйымдастырылады: әр топ ұяшықтағы санды таңдап, сұраққа жауап береді.
Сұрақтар
- Ең бірінші қолданылған металл қандай?
- Металл өндірісі алғаш дамыған аймақ қайсы?
- «Қыш құмыралар заманы» деп қай кезең аталады?
- Неандерталь адамы қай жерден табылған?
- Қазақстанда кездесетін неолит тұрақтарының бірін ата.
Нәтиже
Оқушылардың алдыңғы тақырыптарды меңгеру деңгейі анықталып, жаңа бөлімге өтуге дайындық жасалады.
III. Жаңа сабақ
Жоспар
- Сақтар туралы алғашқы мәліметтер
- Сақ тайпаларының қоныстануы
- Сақ қоғамы
Сақтар — біздің бабаларымыздың бірі. Көне дәуірдің тамырын тарихи деректер арқылы тереңірек танып, олардың өмір салты мен қоғам құрылымын зерделейміз.
1) Сақтар туралы алғашқы мәліметтер
Зерттеушілер сақтар жөніндегі деректерді беретін ежелгі мәтіндердің екі негізгі тобын бөледі: парсы патшаларының тастағы сына жазбалары және грек-рим авторларының еңбектері.
Парсы патшалары Дарий мен Ксеркс бұйрығымен жазылған мәтіндермен қатар, грек және латын тіліндегі деректер арасынан Геродот пен Страбон еңбектері ерекше аталады.
Термин
Парсы жазбаларында «сақ» сөзі «құдіретті еркектер» деп түсіндіріледі.
Атауы
Ежелгі грек авторлары сақтарды «азиялық скифтер» деп атаған.
Грек авторы Ктесий сақ әйелдерінің ержүрек екенін, қауіп төнгенде ерлеріне көмектесіп, шайқасқа араласатынын жазады.
2) Сақ тайпаларының қоныстануы
Сақтар б.з.д. I мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеп, ежелгі дүние өркениеттерімен байланыс орнатқан.
Арал теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын мекендеген сақ тайпалары жазба деректерде дайлар, аргипейлер, исседондар, массагеттер сияқты атаулармен кездеседі.
Бұл тайпалар Қазақстанның Орал тауының оңтүстік өңірлерінде, сондай-ақ Солтүстік және Орталық аймақтарында қоныстанған.
3) Сақ қоғамы
Сақ қоғамы үш әлеуметтік топтан тұрған: жауынгерлер, абыздар, малшылар мен егіншілер.
Жауынгерлер
Ежелгі үнді-иран тілінде оларды «ратайштар», яғни «арбада тұрғандар» деп атаған.
Киім түсі: қызыл және сары-қызыл.
Абыздар
Нышандары: тостаған және айрықша бас киім.
Киім түсі: ақ.
Малшылар мен егіншілер
Кей деректерде «сегізаяқтылар» деп аталған: бұл соқаға жегілетін екі өгізі бар шаруаларды білдіреді.
Киім түсі: сары және көк.
Әйел мәртебесі
Сақ қоғамында әйелдерді ерекше құрметтеген. Сақ әйелдері тайпа көсемі болып та сайланған. Бұған мысал — сақтарды басқарған патшайым Томирис.
Әскери іс және қару-жарақ
Ежелгі грек географы Страбон сақтардың шабандоз болғанын айтады. Олар садақ, қылыш және қола балта ұстап, сауыт киген.
Гректер сақтарды жоғары бағалап, оларды ең әділ әрі ең шыншыл халық деп санаған.
IV. Жаңа сабақты бекіту
Оқушылар 4 топқа бөлініп, постер қорғайды. Жұмыс барысында тақырыпқа байланысты суреттер мен карта пайдаланылады.
«Ойлап тап» — жұмбақ сұрақтар
1) «Сақ» сөзі парсы тілінде қандай мағына береді?
Жауап: құдіретті еркектер.
2) Түйе сүтінен жасалатын сусынды сақтар қалай атаған?
Жауап: шұбат.
3) Геродот сақтарды тағы қалай атаған?
Жауап: массагеттер.
4) Хаома сусынын дайындаушы сақтар қалай аталған?
Жауап: хаумаварга.
5) Сақ әйелдерінің ерлігін сипаттап жазған автор кім?
Жауап: Ктесий.
6) Арал теңізі мен Сырдария бойын жайлаған сақтар қалай аталған?
Жауап: парадарайа.
Автор туралы мәлімет
Қарағанды облысы, Теміртау қаласы, №9 мектеп-лицейінің тарих пәні мұғалімі — Кушенова Назерке Талғатовна.