Алабота тұқымдастары
Сабақ тақырыбы
Көкнәр және алабота тұқымдастары (презентациямен).
Сабақ мақсаты
- Көкнәр және алабота тұқымдастарына жататын өсімдіктермен таныстыру.
- Өсімдіктерді ажырата білуге үйрету, табиғатты қорғауға тәрбиелеу.
- Өсімдіктердің ерекшеліктері мен емдік қасиеттерін орынды пайдалануға бағыттау, ой-өрісті дамыту және өз бетімен жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру.
Үй тапсырмасын тексеру
«Лезде сұрақтар» арқылы қайталау.
Қайталау
Негізгі ұғымдар: жабық тұқымды өсімдіктер, дара/қосжарнақты белгілері
- 1. Жабық тұқымды өсімдіктерге сипаттама беріп, олардың кең таралуын түсіндіріңдер.
- 2. Жабық тұқымды өсімдіктер қандай жолмен көбейеді?
- 3. Жабық тұқымды өсімдіктердің табиғаттағы және шаруашылықтағы маңызы қандай?
- 4. Гүлді өсімдіктерді түрге, туысқа, тұқымдасқа, класқа топтастырғанда қандай белгілер негізге алынады?
- 5. Қосжарнақтылар класына қандай тұқымдастар жатады?
- 6. Диаграмма дегеніміз не? Қосжарнақты және даражарнақты өсімдіктерді белгілері бойынша салыстырыңдар.
Қосжарнақты және даражарнақты өсімдіктерді салыстыру
Негізгі айырмашылықтарды кесте арқылы бекіту.
| Белгісі | Қосжарнақты | Даражарнақты |
|---|---|---|
| Тұқым жарнағы | 2 | 1 |
| Тамыр жүйесі | Кіндік тамыр | Шашақ тамыр |
| Камбий | Бар | Жоқ |
| Жүйкеленуі | Қауырсынды, саусақсалалы | Қатар, доғалы |
| Жапырақ пішіні | Жай немесе күрделі | Таспа тәрізді, қандауыр тәрізді |
Даражарнақтылар
Шашақ тамырлы, жапырақтары қатар және доғалы жүйкеленетін өсімдіктер. Тұқымы бір ғана жарнақтан тұратын гүлді өсімдіктер класы.
Мысалдар: пияз, бидай, құртқашаш, пальма және т.б.
Қосжарнақтылар
Тұқымында екі тұқым жарнағы болатын гүлді өсімдіктер. Шөп, бұта, ағаш түрінде кең таралған. Көпшілігінде жуандауды қамтамасыз ететін ұлпа — камбий болады.
Көкнәр тұқымдасы
Қосжарнақты өсімдіктердің шөптекті, бұталы немесе шағын ағашты тобы.
- Біржылдық немесе көпжылдық болып келеді.
- Ғаламшарда шамамен 700-ге жуық түрі бар.
- Қазақстанда 44 түрі өседі.
- Гүлі — қосжынысты.
- Жемісі — қауашақ, тұқымы — ұсақ, көбіне қара түсті.
Түрлері
Алабота тұқымдасы
Көбіне арамшөп ретінде белгілі, өте кең таралған өсімдіктер тобы.
- Біржылдық және көпжылдық шөптекті түрлері басым; шала бұта, кейде бұта не шағын ағаш түрінде де кездеседі.
- Шамамен 1500-ге жуық түрі бар.
- Көпшілігі кіндік тамырлы.
- Гүлдері ұсақ, бірден байқала бермейді; түсі көбіне жасыл немесе сарғыш.
- Тұқымын жел және жануарлар таратады.
Алабота тұқымдасына жататын өсімдіктер
Нақты мысалдар
Тұқымдастардың ерекшеліктерін нақты өсімдіктер арқылы түсіндіру.
Ақ алабота
- Өте кең таралған, біржылдық арамшөп.
- Кіндік тамыры арқылы топырақтағы қоректік заттарды (әсіресе азот, калий, фосфор) сіңіреді.
- Гүлдері ірі гүлшоғыр түзеді, күлтесі болмайды.
Гүл формуласы
Т4А4Ж1
Пайдалы қыры: қазақтар алаботаны өртеп, күлінен сақар алған және оны сабын жасауға пайдаланған.
Сексеуіл
- Бұта немесе шағын ағаш; биіктігі 12 метрге дейін жетеді.
- Қазақстанда 3 түрі бар: қара сексеуіл, ақ сексеуіл, бұта сексеуіл.
- Гүлдері ұсақ, қосжынысты; қабыршақ тәрізді гүл жапырақтарының қолтығында 4-тен орналасады.
- Көктемде гүлдейді. Жемісі — қанатты жаңғақша; қыркүйек–қазан айларында пісіп, қараша–желтоқсанда төгіледі.
Шпинат
- Біржылдық немесе екіжылдық шөптекті өсімдіктер туысы; 3 түрі бар.
- Дәрумендерге бай: A, B1, B2, C және PP; тағамды дәрумендендіруге пайдалы.
- Бақша шпинаты — екіүйлі өсімдік.
Бұйырғын
- Қосжарнақты өсімдіктерге жатады; Қазақстанда бұйырғын туысының 17 түрі бар.
- Кәдімгі бұйырғынды түйе, қой-ешкі, жылқы жейді.
- Ескерту: жапырақсыз бұйырғын (итсигек) түрі өте улы.
Қызылша
Мәдени түрлері
Асханалық · малазықтық · қант қызылшасы
- Алабота тұқымдасына жататын бір, екі және көпжылдық шөптекті өсімдіктер туысы.
- Қызылша туысының 6 түрі бар.
- Қант қызылшасы Қазақстанда Талдықорған және Жамбыл облыстарында өсіріледі.
- Етті, жуандаған тамыры жемтамыр деп аталады.
Жаңа сабақты бекіту
Бос орындарды толтыру және сәйкестендіру тапсырмалары.
Бос орындарды толтыр
1) Көкнәр тұқымдасы — ____________, бұта немесе ағаш түрінде өсетін қосжарнақты өсімдіктер тобы.
2) Көкнәр тұқымдасының ғаламшарда ____________-ге жуық түрі бар. Оның Қазақстанда ____________ түрі өседі.
3) Жемісі — ____________.
4) Жабайы көкнәрдің формуласы: ____________.
5) Алабота тұқымдасының қазіргі кезде ____________-ге жуық түрі бар.
6) Алабота тұқымдасының формуласы: ____________.
7) Алабота тұқымдасына: ______________________________ жатады.
Сәйкестігін тап
Берілген сипаттаманы тиісті өсімдікпен сәйкестендіріңдер.
1) Азот, калий, фосфорды кіндік тамыры арқылы сіңіретін өсімдік.
Нұсқалар: А) Сексеуіл · Б) Сүйелшөп · В) Қант қызылшасы · Г) Ақ алабота · Д) Шпинат
2) Қай өсімдіктің құрамында 23%-ға дейін қант болады?
Нұсқалар: А) Сексеуіл · Б) Сүйелшөп · В) Қант қызылшасы · Г) Ақ алабота · Д) Шпинат
3) Қазақстанда 3 түрі кездесетін алабота тұқымдасының туысы.
Нұсқалар: А) Сексеуіл · Б) Сүйелшөп · В) Қант қызылшасы · Г) Ақ алабота · Д) Шпинат
4) Құрамында A, B, C және PP дәрумендері бар алабота тұқымдасының туысы.
Нұсқалар: А) Сексеуіл · Б) Сүйелшөп · В) Қант қызылшасы · Г) Ақ алабота · Д) Шпинат
5) Халық медицинасында сүйелді кетіруге пайдаланылатын көкнәр тұқымдасының өкілі.
Нұсқалар: А) Сексеуіл · Б) Сүйелшөп · В) Қант қызылшасы · Г) Ақ алабота · Д) Шпинат
Ескерту: бұл тапсырмадағы кейбір нұсқалар тұқымдастар бойынша толық сәйкес келмеуі мүмкін. Сәйкестендіруді сабақта берілген жіктеуге сүйеніп орындаңдар.