Суретті тапсырма
Биология • 9-сынып
Сабақ тақырыбы: «Организмнің жеке дамуы (онтогенез)»
Бұл сабақта оқушылар онтогенездің кезеңдерін жүйелі түрде қарастырып, эмбриондық және постэмбриондық дамудың биологиялық мәнін түсінеді. Тақырып білімді тәжірибемен байланыстыруға, ойды дәлелдеуге және топ ішінде бірлесіп жұмыс істеуге бағытталған.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Онтогенез және оның кезеңдері туралы түсінік қалыптастыру.
- Тақырыптағы негізгі ұғымдарды өз бетінше ажырата білуге үйрету.
- Ақпарат көздерін коммуникативтік технологиялармен ұштастырып, білімді тереңдету.
- Оқушыларды шығармашылық жұмысқа бағыттау.
Дамытушылық
- Ойлау әрекетін дамытып, пәнге қызығушылықты арттыру.
- Ғылыми-тәжірибелік және зерттеушілік қабілеттерін жетілдіру.
- Қоғамдағы өзекті әлеуметтік мәселелерді талқылауға жағдай жасау.
- Постэмбриондық кезеңді (балалық шақ, жастық, қартаю) түсіндіру арқылы дамудың маңызын ашу.
Тәрбиелік
- Жауапкершілік пен адамгершілік құндылықтарын нығайту.
- Белсенділік, орындаушылық, өзін-өзі бағалау дағдыларын қалыптастыру.
- Шешім қабылдай білу және өзгеге сезімтал болу қасиеттерін дамыту.
Сабақ барысы (қысқаша жоспар)
-
1
Ұйымдастыру
Сыныптың назарын сабаққа шоғырландыру, мақсат-міндеттерді нақтылау.
-
2
Сергіту кезеңі
Тақтадан сурет көрсетіліп, оқушылар бейнеленген адамдар санын анықтайды; нәтижесінде үштік топтарға бөлінеді.
-
3
Үштік топқа тапсырмалар («Тірек суреттеме»)
Әр топ тірек-суреттеме арқылы дайындалып, өз тақырыбын қорғайды.
-
4
Қарама-қарсы сұрақтар
Топтар бір-біріне сұрақ қойып, жауаптың дәлелділігін бағалайды.
-
5
Эссе
«Мен болашақ анамын» немесе «Мен болашақ әкемін» тақырыптарының бірі таңдалады.
-
6
Қорытынды («Қарттың сөзі»)
Музыкалық тыңдалымнан кейін оқушылар түйінді ойларын айтады.
-
7
Бағалау
Бағалау парағы арқылы ұпай жинақталып, қорытынды баға шығарылады.
Үштік топ тапсырмалары: негізгі бағыттар
1-топ: Онтогенез кезеңдері және эмбриондық дамудағы жасушалардың жіктелуі
Оқушылар эмбриондық дамудың кезеңдерін және жасушалардың мамандану (жіктелу) процесін түсіндіреді.
2-топ: Эмбриологияның қалыптасуы, онтогенетика және әлеуметтік қыр
Эмбриология ғылымының даму тарихы мен онтогенетиканың зерттеу нысаны талданады. Сондай-ақ жасанды түсік мәселесі қоғамдық-этикалық тұрғыдан қарастырылады.
3-топ: Постэмбриондық кезең
Туғаннан кейінгі дамудың кезеңдері, олардың адам өміріндегі орны және биологиялық маңызы түсіндіріледі.
Теориялық тірек: негізгі ұғымдар мен деректер
Эмбриологияның дамуына үлес қосқан ғалымдар
К. Бэр
Ресей Ғылым академиясының академигі К. Бэр омыртқалы жануарлар ұрықтарының бастапқы даму кезеңдері өте ұқсас екенін дәлелдеп, «ұрықтық ұқсастық заңы» туралы тұжырым жасады. Заң бойынша алдымен типке тән белгілер, кейін класс, туыс, түр белгілері, ең соңында организмнің жеке ерекшеліктері қалыптасады.
А. О. Ковалевский
Ланцетниктің эмбриондық жасушаларын зерттеп, ұрықтың бастапқы кезеңінде пайда болған жапырақшалардың кейін эктодерма, энтодерма және мезодерма қабаттарына айналатынын көрсетті.
Ф. Мюллер, Э. Геккель және А. Н. Северцов
Эмбриологтардың еңбектері биогенетикалық заңның қалыптасуына ықпал етті: онтогенез — филогенездің қысқаша қайталануы. Бұл ілімнің дамуына А. Н. Северцов үлес қосып, онтогенезде ата-тектердің ересек формалары емес, көбіне ұрықтық белгілер қайталанатынын атап өтті.
Қазақстандық эмбриологтар
Профессор И. Чагиров пен профессор Қ. Баймұханбетовтің эмбриология ғылымына қосқан үлесі ерекше аталады.
Зигота және эмбриондық дамудың негізгі кезеңдері
Ұрықтанған жұмыртқа жасушасы (зигота) — бір жасуша бола тұра, дамудың бастапқы кезеңіндегі тұтас организм. Зигота бірнеше минуттан кейін митоз арқылы қарқынды бөліне бастайды. Бұл — бөлшектену кезеңі.
Кезеңдер тізбегі
Бластула → гаструла → нейрула → мүшелердің түзілуі.
Маңызды ерекшелік
Митоз нәтижесінде түзілген жасушалар өспейді, сондықтан әр бөлінген сайын жасушалар ұсақталады. Бұл көптеген жануарларға ортақ құбылыс.
Толық емес бөлшектену балықтар мен бауырымен жорғалаушыларда кездеседі. Ланцетниктерде, қосмекенділерде, құстарда және басқа да жануарларда бластула жасушаларының жалпы көлемі шамалас болуы мүмкін, өйткені бөлінген жасушалар көлемін үлкейтпей, саны артады.
Әлеуметтік-этикалық талқылау: жасанды түсік мәселесі
Сабақта қоғамдық пікір тудыратын тақырып ретінде жасанды түсік мәселесі қозғалады. Мәтіндегі ұстаным бойынша жасанды түсік қылмыс ретінде бағаланады, ал бірқатар елдерде бұл әрекет заңмен қатаң шектеледі.
Ескерту: Елдер бойынша құқықтық нормалар уақыт өте өзгеруі мүмкін. Мұндай ақпаратты талқылағанда ресми жаңартылған дереккөздерге сүйену ұсынылады.
Қарама-қарсы сұрақтар: білімді бекіту
1-топқа
- Зигота дегеніміз не?
- Бөлшектену кезеңінің қандай ерекшелігі бар?
- Бөлшектенудің ересек жануар жасушаларының митоздық бөлінуінен айырмашылығы қандай?
2-топқа
- Ұрық жапырақшалары дегеніміз не?
- Эмбриондық даму кезіндегі жасушалардың жіктелуі деген не?
- Суретті тапсырма (тірек-суреттеме бойынша).
3-топқа
- Онтогенетика нені зерттейді?
- Мезодерма қабатынан қандай мүшелер түзіледі?
- Суретті тапсырма (тірек-суреттеме бойынша).
Бағалау тәртібі
Топтар сөйлеп болған соң, бағалау парағына ұпай қойылады. Қарама-қарсы сұрақтар кезеңінен кейін бағалау парағы толтырылып, қорытынды нәтиже шығарылады және жеңімпаз топ анықталады.
Шығармашылық бөлім: бейне және эссе
Эссе жазудың алдында оқушыларға «Туылмаған сәбидің күнделігінен» атты бейнесюжет көрсетіледі. Одан кейін екі тақырыптың бірі ұсынылады:
Эссе тақырыбы 1
«Мен болашақ анамын»
Эссе тақырыбы 2
«Мен болашақ әкемін»
Жұмыс аяқталған соң нәтиже бағалау парағына енгізіліп, жалпы қорытынды жасалады.
Рефлексия: «Мен қалай жұмыс жасадым?»
Оқушы өз жұмысын төмендегі тұжырымдар арқылы талдайды:
- Сабақта көтерілген мәселелер мені қызықтырды, ойландырды, толғандырды.
- Тақырып бойынша алған білімім тереңдей түсті.
- Мұғалімнің сұрақтарына жауап бердім.
- Алдын ала берілген тапсырма бойынша материал жинақтап, іздендім.
- Топтағы түсіндіру жұмыстары нәтижелі өтті.
- Өз ойымды еркін жеткіздім.
- Ортақ істе жұмыс істеуге үйрендім және жауапкершілікпен әрекет еттік.
- Басқаны тыңдай білуді және өзгенің тәжірибесінен үлгі алуды түсіндім.
Өзін-өзі бағалау шкаласы
10–8 «+»
Сабақта өте жақсы жұмыс жасадым.
7–6 «+»
Жақсы жұмыс жасадым.
5–4 «+»
Қанағаттанарлық деңгейде жұмыс жасадым.
3–1 «+»
Оқуға деген қарым-қатынасымды өзгертуім керек.
Оқушылар өз бағасын негіздеу арқылы болашақ қадамдарын жоспарлауға, қорытынды жасауға және бір-біріне сын тұрғысынан пікір айтуға үйренеді.