Андрон тектес қола мәдениеті
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Пәні мен сыныбы
Қазақстан тарихы, 6-сынып
Сабақ тақырыбы
Қайталау: Қола дәуіріндегі Қазақстан
Сабақ түрі
Ұжымдық, ізденіс сабағы
Сабақ мақсаты
- Қола дәуіріндегі Қазақстан тарауы бойынша білімді жинақтап, қорытындылау.
- Оқушылардың білім деңгейін анықтау.
Дамытушылық міндеттер
- Танымдық ойындар арқылы пәнге қызығушылықты арттыру.
- Логикалық ойлау мен тарихи деректерді талдау дағдыларын дамыту.
- Есте сақтау қабілетін жетілдіру.
Тәрбиелік міндеттер
- Сыныптастарын тыңдай білуге және ойын дұрыс жеткізуге үйрету.
- Өз елінің тарихын танып, құрметтеуге тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер мен ресурстар
Әдіс-тәсілдер
- Танымдық ойын
- Топпен жұмыс
- Сұрақ-жауап
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта
- Таратпа материалдар
- Венн диаграммасы
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Оқушылармен амандасу, түгендеу, сабаққа дайындықты тексеру.
- 2 Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарын хабарлау.
II. Қайталау сабағы (ойын форматы)
Бүгінгі сабақ күнделікті сабақтан өзгеше өтеді: біз «Қола дәуіріндегі Қазақстан» тарауы бойынша алған білімімізді пысықтап, қола дәуірінің ерекшеліктері мен ескерткіштерін еске түсіреміз. Сабақ ойын түрінде ұйымдастырылып, тапсырмалар арқылы білім деңгейі тексеріледі.
Топ 1
Андрондықтар
Топ 2
Беғазы–Дәндібай
Топ 3
Қола дәуірі
1-кезең: «Сенемін — сенбеймін»
Әр топқа кезекпен үш сұрақтан қойылады (барлығы 9 сұрақ). Егер бір топ жауап бере алмаса, келесі топ жауап беруге мүмкіндік алады.
Андрондықтар
- Қола дәуірінде адамзат металл өңдеуді игерді. (Сенемін)
- Қола — мыс пен қалайының қосындысы. (Сенемін)
- Петроглифтерде аң аулау сәттері мен сарай өмірі бейнеленген. (Сенбеймін)
Беғазы–Дәндібай
- Қазақстандағы қола дәуірі б.з.б. II мыңжылдық пен б.з.б. VIII ғасыр аралығын қамтиды. (Сенемін)
- Тұрмыста ең алғаш пайдаланылған металл — күміс. (Сенбеймін)
- Қола дәуірі — ыдыс жасау кең өрістеген кезең. (Сенемін)
Қола дәуірі
- Металл құралдардың өндіріске енуі еңбек өнімділігін арттырып, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуына әсер етті. (Сенемін)
- Қола дәуірінде жеке меншік қалыптасты. (Сенемін)
- Қола дәуіріндегі шаруашылықтың негізгі түрі — терімшілік. (Сенбеймін)
2-кезең: Тарихи диктант
Топтарға карточкалар таратылады. Әр топ 5 минут ішінде тапсырманы орындайды, жауапты топ мүшесі дауыстап оқиды.
Андрондықтар
Еуразия даласындағы қола дәуірінің жетістіктері Андрон мәдениеті деп аталады. Осы мәдениеттің алғашқы ескерткіштері Андроново селосының маңынан табылған. Бұл село Сібірдегі Ачинск қаласының жанында орналасқан. Селоның атына қарай бұл қола мәдениет Андрон деп аталып кетті. Андрон тектес қола мәдениеті Орал өзенінен бастап, Енисей өзеніне дейінгі, Батыс Сібір алқабынан бастап, Памир тауларына дейінгі аралыққа тараған. Ғалымдар Солтүстік және Батыс Қазақстаннан 80-нен аса Андрон мәдениеті қоныстарын зерттеді.
Беғазы–Дәндібай
Қола дәуіріне жататын Солтүстік Қазақстандағы Петровка мен Боголюбов қоныстары орлармен және дуалдармен қоршалған. Сондай-ақ ғалымдар Орталық Қазақстан аумағынан қола дәуіріне тән 30 қонысты және 150 обаны зерттеді. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы Таңбалытас пен Қаратау жартастарынан табылған суреттер бұл аймақта да қола дәуірінде адамдар мекендегенін көрсетеді. Сырдарияның төменгі ағысындағы, қола дәуірінің соңғы кезеңіне жататын Түгіскен кесенесі белгілі. Дене құрылысы жағынан андрондықтар еуропеоидтерге ұқсаған.
Қола дәуірі
Андрондықтардың басты кәсібі мал бағу, егіншілік және балық аулау болды. Олар Есіл, Ертіс, Тобыл, Бұқтырма өзендері бойлай қоныстанған. Қоныстар маңындағы егістікке бидай, арпа, тары еккен. Жерді тесемен өңдеп, сиыр, қой, ешкі, жылқы өсірген. Сазбалшықты ыдыс жасауға пайдаланып, әр алуан пішіндегі бұйымдар дайындаған. Андрон тайпаларының шаруашылық салаларының бірі — кен ісі мен металл өңдеу.
3-кезең: «Сөздер сөйлейді» (терминдер)
Терминдер жазылған карточкалар көрсетіледі. Ереже: оқушылар орындарынан сөйлеп кетпейді, жауапты қол көтеріп айтады.
- Қола дәуірі
- Қола құралдары өндіріске кеңінен енген кезең.
- Соқа
- Егін егу үшін жер жыртуға арналған, металл тісті негізгі жер өңдеу құралы.
- Оба
- Қабір үстіне топырақтан үйілген төбешік.
- Жеке меншік
- Жекелеген отбасыларға тиесілі байлық пен мүлік.
- Абыздар
- Рудың ежелгі салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптарының бұлжымай орындалуын қадағалаған адамдар.
- Тотемизм
- Шығу тегін жануарлармен байланыстыруға негізделген наным-сенім.
- Фетишизм
- Жансыз заттарға сеніп, олардың ерекше қасиетіне табыну.
- Анимизм
- Жанға, рухқа сенуге негізделген ұғым.
4-кезең: «Кім білгір, кім жылдам?»
Жалпы сыныпқа сұрақтар қойылады. Кім бірінші болып қол көтерсе, сол оқушы жауап береді.
| Сұрақ | Жауап |
|---|---|
| 1) Тайпалар қола бұйымдар жасау ісін қай мыңжылдықта меңгерді? | б.з.б. II мыңжылдық |
| 2) Андрондықтардың сыртқы бейнесін сипаттаған академик кім? | В. Алексеев |
| 3) Беғазы–Дәндібай мәдениетінің обалары қайда орналасқан? | Орталық Қазақстан |
| 4) Қола дәуірін жоспарлы зерттеу қай жылы басталды? | 1946 жыл |
| 5) Қазақстандағы қола дәуірі ескерткіштерін зерттеген қазақ ғалымы кім? | Ә. Марғұлан |
| 6) Андрон мәдениетінің негізгі ерекшеліктері нешеу? | 3 |
| 7) Қола дәуіріне жататын түйе сүйектері қай аймақтардан табылған? | Орталық және Батыс Қазақстан |
| 8) Қола дәуірі қоныстары көбінесе қай жерлерде орналасқан? | Өзен жағалауларында |
| 9) Тұрғын үйлер неше түрге бөлінді және қандай? | 2 түр: жартылай жертөле және жер бетіне салынған үй |
| 10) Қола дәуірінің соңында қолданылған қола және мыс орақтар қай жерлерден табылды? | ШҚО — Мало-Красноярка; БҚО — Алексеев; СҚО — Степняк; Жетісу |
| 11) Қола шалғы қай жерден табылған? | Көкшетау өңіріндегі Шағалалы |
| 12) Өлген адамдарды қалай жерледі? | Мүрдені қабірге сол не оң жамбасымен бір қырынан жатқызып, бірге заттарын қойған |
5-кезең: Салыстыру (Венн диаграммасы)
Тас дәуірі мен қола дәуірін салыстыру жұмысы жүргізіледі. Оқушылар Венн диаграммасы арқылы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды.
Тас дәуірі
- Негізгі құралдар — тас, сүйек, ағаш.
- Шаруашылықта аңшылық пен терімшілік басым.
Ортақ белгілер
- Қоныстар көбіне су көздеріне жақын орналасқан.
- Қауымдастық өмірі мен дәстүрлердің рөлі жоғары.
Қола дәуірі
- Металл өңдеу дамып, еңбек өнімділігі артты.
- Мал шаруашылығы мен егіншілік кең тарады, жеке меншік қалыптасты.
6-кезең: Қорытынды
Сабақ соңында қола дәуірінің негізгі ерекшеліктері, ескерткіштері және Андрон мен Беғазы–Дәндібай мәдениеттерінің Қазақстан тарихындағы орны бойынша қысқаша қорытынды жасалады.
III. Үй тапсырмасы
Әлкей Марғұлан туралы мәлімет жинау.
IV. Бағалау
Топтық жұмыс, кезеңдік тапсырмалар және белсенділік бойынша бағалау жүргізіледі.