Балалардың сөздік қорын дамыту
Түркістан қаласы, “Мереке” МКҚК балабақшасы
Ағылшын тілі мұғалімі: З.Ж. Зайнилова
Мектепке дейінгі ұйымдарда ағылшын тілін оқытуда ойын технологиясының маңыздылығы
Қазақстан әлемдік қауымдастыққа қарқынды түрде кірігіп келеді және өзінің алдына жоғары даму мақсаттарын қояды. Бүгінгі әлем — көптілді әрі сан қырлы: көптеген балалар бір тілден артық тіл қолданылатын ортада өседі. Сондықтан шет тілдерін үйретуді тар аяда ғана емес, уақыт талабына сай кең көзқараспен ұйымдастыру қажет.
Мектепке дейінгі ұйым түлегін тәрбиелеуде ана тілімен қатар өзге шетел тілдерін меңгерудің орны ерекше. Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаев атап өткендей, еліміз бүкіл әлемге халқы үш тілді пайдаланатын жоғары білімді ел ретінде танылуы тиіс: қазақ тілі — мемлекеттік тіл, орыс тілі — ұлтаралық қатынас тілі, ағылшын тілі — жаһандық экономикаға кірігу тілі.
Неге дәл ағылшын тілі?
- Ағылшын тілі — XXI ғасырдың тілі, халықаралық қатынастың маңызды құралы.
- Тұлғааралық және мәдениетаралық қарым-қатынасты кеңейтеді.
- Еліміздің әлемдік өркениет кеңістігіне енуіне мүмкіндік береді.
Ерте жаста тіл үйретудің мақсаты
Ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, бала жастайынан тілді жеңіл әрі еркін меңгереді. Ерте жастан ағылшын тілін оқытудың мақсаты — мектеп жасына дейінгі балалардың ағылшын тілінде қарапайым қарым-қатынас жасау негіздерін қалыптастыру.
Мұндай оқыту балалардың коммуникативтік дағдыларын дамытады, қызығушылығын оятады және бірнеше тілде сөйлеуге бейімділігін арттырады. Әлемдік тіл ретінде орныққан ағылшын тілін меңгеру — ұлттың бәсекеге қабілеттілігін күшейтетін фактор.
Ойын технологиясы: тіл үйретудегі ең табиғи орта
Ағылшын тілінде қарым-қатынас жасау мақсатты әрі баланың мүмкіндігіне сай құрылуы тиіс. Баланың шет тіліндегі сөздерді қабылдауына қолайлы жағдай жасау маңызды. Сол жағдайды қалыптастыратын ең тиімді тәсіл — ойын.
Ойынның педагогикалық құндылығы
Ойын — баланың білім, білік, дағдысын қалыптастыратын тәрбиелік құрал. Мектепке дейінгі жаста жетекші әрекет — ойын әрекеті екенін ескерсек, ұйымдастырылған оқу іс-әрекетін сөйлеуді дамытуға бағытталған ойын формасында өткізу өте тиімді.
Қай кезде қолдануға болады?
Ойынды сабақтың барлық кезеңінде қолдануға болады. Әсіресе ұйымдастыру бөлімінде қысқа фонетикалық рифмовкалар, сергіту сәттері, қимыл-қозғалыс ойындары балалардың қызығушылығын тұрақтандырады.
Тәжірибеде ағылшын тілін оқытуға арналған ойындардың түрлері кеңінен пайдаланылады: ережеге негізделген ойындар, рөлдік ойындар, білімді тереңдету ойындары, лингвистикалық ойындардың түрлі нұсқалары. Ойын элементтері баланың белсенділігін арттырып, ойлауын дамытады және жаңа материалды сапалы меңгеруге көмектеседі.
Фонетика және көрнекілік: қызықты әрі нәтижелі әдістер
Ағылшын тілін оқытуда фонетика маңызды орын алады, сондықтан фонетикалық әдістерді белсенді қолдану қажет. Балаларды дұрыс айтуға жаттықтыру шаршатпауы үшін фонетикалық жаттығуларды ойын түрінде ұйымдастырған жөн: тіл ұстартуға арналған тақпақтар, қысқа ертегілер, қозғалысқа құрылған тапсырмалар тиімді нәтиже береді.
Жаңа сөздерді енгізуде 4–5 жастағы балалардың психофизиологиялық ерекшеліктеріне ерекше мән беріледі. Бұл жаста сөйлеу көбіне сезім мүшелері арқылы қабылдауға сүйенеді, сондықтан ашық, түрлі-түсті көрнекілік — таптырмас көмекші. Сөзді суретпен, әсем көрнекілікпен байланыстырса және нақты іс-әрекетте көрсетсе, бала оны тез меңгереді. Баланың бір суретті қайта-қайта көруден жалығатынын ескеріп, көрнекілікті жиі ауыстырып отырған дұрыс.
5–7 жас: саусақ ойындарын кіріктіру
5–7 жаста ұйымдастырылған іс-әрекеттерге саусақ ойындарын енгізу оң нәтиже береді. Саусақ ойындары ұсақ қол моторикасын дамытып, ой-өрісті кеңейтеді және сөйлеу белсенділігін арттырады.
Отбасымен бірлескен жұмыс: үй жағдайында тіл дамыту
Ағылшын тілін оқытуды мектепке дейінгі мекемелермен қатар отбасы ортасында да жүзеге асыруға болады. Бұл үшін арнайы педагогикалық білім міндетті емес: үй жағдайында дидактикалық ойындар ұйымдастыру жеткілікті. Мысалы, ас дайындау кезінде немесе серуен барысында айналадағы заттарды ағылшынша атап, қайталату пайдалы.
Мектепке дейінгі ұйымдарда ата-аналармен байланыс жүйелі түрде құрылады: ашық оқу іс-әрекеттеріне, ертеңгіліктерге шақыру, пікір алмасуға арналған дөңгелек үстелдер, сауалнамалар, ақыл-кеңес беру, үй тапсырмаларын ұсыну. Үйде жұмбақтар, сөзжұмбақтар, лото, лингвистикалық ойындар, «дүкен», «телефонмен сөйлесу» сияқты рөлдік ойындар да тиімді.
Ерте жаста ағылшын тіліне арналған ойын үлгілері
«Өрмекші» саусақ ойыны
Қолданылуы: сергіту сәтінде.
Ойынның барысы
Ойыншық өрмекшіні көрсетіп айтыңыз: “It’s a spider… spider… spider. It has got many legs. These are legs… legs.” Балаларға бірге қайталауға мүмкіндік беріңіз: “Legs, spider. Show me your hand. This is a spider.”
Жалғастырыңыз: “Spider is climbing, climbing, climbing…” (саусақтарыңызды жоғары өрмелетіп көрсетіңіз) және “…and falling down!” (төмен қарай түсіріңіз).
Ескерту
Ойын кезінде өрмекшінің жақсы өрмелейтіні, ал байқамай құлап кетсе де «өлмейтіні» туралы қысқаша айтып, балалардың эмоциялық жайлылығын сақтаңыз.
«Volchevny mirror» («Сиқырлы айна»)
Мақсаты: зейінді дамыту.
Айнадан ойыншық аңдардың бейнесін біртіндеп көрсетіңіз. Кейін бірнеше аңды бір мезетте көрсетіп, сұрақ қойыңыз: “What do you see?” және “How many?”
Үлгі жауап: “I see a dog.”, “I see five dogs.”
“Clap your hands” («Қол соғу»)
Мақсаты: тез әрі дәл қимыл жасау, есту қабілетін жетілдіру, ретімен санау, «қанша болса — сонша» ұғымын қалыптастыру.
Қажетті құралдар: педагогта және әр балада тілі бар дөңгелек (көрсеткіш).
1-нұсқа
Педагог қол соғады, балалар санайды. Ортаға шыққан бала қол соғу санын айтады немесе дөңгелек тілін сонша белгі тұрған бөлікке бағыттайды.
2-нұсқа (күрделендіру)
Балалар үндемей есептейді де, әрқайсысы өз дөңгелегінің тілін өздігінен жылжытады. Педагог қатарларды аралап, ереженің дұрыс орындалуын тексереді. Ойын 2–3 рет қайталанып, қателеспеген қатар жеңімпаз болады.
“The Family” (саусақ ойыны)
This is our mother,
This is our father,
This is our brother tall,
This is our sister,
This is our baby,
Oh, how we love them all!
“Is it true or not?”
Мақсаты: заттардың сипаттамалық қасиеттерін ажырату, сөздік қорды дамыту.
Ойынды доппен ойнатыңыз: педагог бір балаға допты лақтырып, сөз тіркесін айтады да сұрайды: “Is it true or not?” Бала дұрыс/бұрыс екенін айтады немесе келісу/келіспеу белгісін береді.
Мысалдар
Yellow lemon. Pink piggy. Orange bear. Brown monkey. White snow. Red crocodile. Purple mouse. Green grapes. Grey elephant. Purple cucumber.
“Simon says”
Бұл — қимыл-қозғалысқа негізделген өте қызықты ойын. Жүргізуші әрекетті айтады, бірақ балалар тек “Simon says” дегенде ғана орындайды. Егер бұл сөз тіркесі айтылмаса — орындамайды.
Мысал
T: “Simon says sit down!” (балалар отырады)
T: “Stand up!” (балалар тұрмайды)
“Clap the sound”
Мақсаты: белгілі бір дыбысы бар сөздерді табу, сөздік қорды дамыту, дыбыстар туралы білімді бекіту.
Педагог дыбысты айтады, содан соң сөздерді оқиды. Егер сөздің ішінде берілген дыбыс болса — бала қол шапалақтайды, егер болмаса — шапалақтамайды.
Мысал
B дыбысы: butter, cucumber, brother, cat, mother.
Қорытынды
Ойындар — балалардың танымдық белсенділігін жандандырып, өздігінен ойлауын дамытатын тиімді тәсілдердің бірі. Олар кез келген оқу материалын қызықты әрі тартымды етіп, баланың көңіл күйін көтеруге, өз жұмысына қанағаттануына және тақырыпты жеңіл меңгеруіне көмектеседі.
Тақырыпты ашуда ойын арқылы дамытатын тапсырмалар жүйелі түрде қолданылып, дұрыс ұйымдастырылғанда ғана педагог мақсатқа толық жете алады. Ойындарды дұрыс таңдау үшін балалардың психологиялық және жас ерекшеліктерін, мүмкіндіктерін ескеру маңызды. Осы жағдайда ғана күткен нәтижеге қол жеткіземіз.
Тиімді қолданылған кез келген технология білім сапасын арттырады. Дамыған елу елдің қатарына кіру үшін білімді ұрпақ тәрбиелейік: Қазақстанның болашағы — білімді ұрпақтың қолында, ал бүгінгі жастар — ертеңгі Қазақстанның тірегі.