Тыныс алуы
Биология, 6-сынып • Сабақ 31
§ 33. Біржасушалы жәндіктердің тіршілік әрекеттері
Бұл сабақ біржасушалы ағзаларға тән негізгі тіршілік әрекеттерін жүйелі түрде түсіндіруге бағытталған: қоректену, көбею, тыныс алу және сыртқа шығару. Сонымен қатар әр өкілдің өзіндік ерекшеліктері мен сыртқы ортаға бейімделу деңгейі қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
Біржасушалы ағзалардың негізгі қызметтерін сипаттау, өкілдеріндегі айырмашылықтарды талдау және бейімделуін түсіндіру; оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру.
Сабақтың әдісі
Түсіндірмелі
Сабақтың типі
Құрастырылған
Сабақ құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сабаққа дайындық, сыныптың оқу әрекетіне жұмылдырылуы.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Төмендегі сұрақтар арқылы өткен тақырып бойынша білім тексеріледі және жаңа бөлімге көпір жасалады.
- Біржасушалы қарапайымдар ғылымда қашан және қандай жағдайда белгілі болды?
- Біржасушалылар табиғатта қай жерлерде кең таралған?
- Олардың қандай түрлері бар?
- Құрылысы мен тіршілігінде барлығына ортақ қандай белгілері болады?
- Біржасушалылар түрлерінің бір-бірінен негізгі айырмашылықтары қандай?
- Олар өз ішінде қандай топтарға жіктеледі?
- Орын ауыстырып қозғалу ерекшеліктерін түсіндіріңдер.
- Кірпікшелі кебісшенің тұзды ортадан қашуы нені көрсетеді?
III. Жаңа материалды түсіндіру
1) Қоректену, тыныс алу, көбею
Біржасушалылардың негізгі тіршілік әрекеттері және олардың жүзеге асу жолдары.
2) Зиянды қалдықтарды шығару
Артық және зиянды заттардың сыртқа шығарылу ерекшеліктері.
3) Бейімделу
Қарапайымдардың тіршілігін сақтауға бағытталған икемделістері.
1) Қоректенуі
Біржасушалылардың көпшілігі дайын органикалық заттармен қоректенеді: нәруыздар, көмірсулар және майлар. Дегенмен олардың ішінде фотосинтез арқылы қоректене алатын түрлері де кездеседі.
Ойлануға сұрақ
Эвгленаның құрылысын қайта қарап, оның фотосинтез арқылы қоректене алатынын қалай дәлелдеуге болады?
Эвглена
Жарық жоқ көлеңкелі немесе қараңғы жерде эвгленаның жасыл түсі жойылады. Бұл кезде ол жануарлар сияқты дайын органикалық заттармен қоректенуге көшеді.
Эвглена органикалық заттардың түйіршіктерін жұтпайды: судағы ерітінді күйіндегі заттарды цитоплазманың сыртқы тығыздалған жарғақшасы арқылы сіңіреді.
Амеба
Амеба қорегін (мысалы, бактерияларды) жалған аяқтарының көмегімен қоршап, орап алады. Қорек жасуша қабықшасы арқылы цитоплазмаға өтеді де, цитоплазма оны қоршап қорытуға кіріседі.
Қорек қапшықша тәрізді құрылымда қорытылады; ол асқорыту вакуолі деп аталады. Дәл осы вакуоль ішінде қорек ыдырап, жасушаның өз заты түзіледі.
Кірпікшелі кебісше
Денесінің алдыңғы бөлігінде ортаға қарай орналасқан ауызша ойығы болады, оған қысқа түтікше тәрізді жұтқыншақ жалғасады. Бұл құрылым жасуша жарғақшасының ішке ойысуынан түзіледі.
Ауыз төңірегіндегі көптеген кірпікшелер үздіксіз қозғалып, су ағынын тудырады. Ағынмен келген қорек ауыз арқылы жұтқыншаққа түсіп, одан цитоплазмаға өтеді.
Цитоплазмадан бөлінген асқорыту сөлі қоректі қоршап, көпіршік түрінде асқорыту вакуолін түзеді. Вакуоль ішінде нәруыздар, майлар және көмірсулар ыдырап, жай заттар пайда болады; олардың ерітіндісі цитоплазмаға сіңіп, ағзаның тіршілігіне жұмсалады.
2) Тыныс алуы
Біржасушалы қарапайымдар суда еріген оттегімен тыныс алады. Оттегі жасуша қабықшасы арқылы өтіп, цитоплазмаға таралады.
Оттегінің қатысуымен күрделі органикалық заттар жай заттарға дейін ыдырайды. Соның нәтижесінде энергия бөлініп, ол ағзаның барлық тіршілік әрекеттеріне жұмсалады.
Негізгі түйін: біржасушалыларда тыныс алу — оттегінің жасушаға өтуі және органикалық заттардың тотығуы арқылы энергия бөліну үдерісі.
Ескерту
Берілген материалдың толық нұсқасы бастапқы дереккөзде көрсетілуі мүмкін (мысалы, “Толық нұсқасын жүктеу” бөлімі арқылы).