Қазақша рефераттар

Шешеннің сөзі ортақ, Шебердің бөзі - ортақ

Тіл туралы мақал-мәтелдер

Төмендегі нақылдар мен мақал-мәтелдер тіл мәдениетін, сөздің салмағын, шешендік пен әдепті сөйлеудің мәнін айқындайды. Оқуға жеңіл болуы үшін ойлары жақын нақылдар тақырыптарға бөлініп берілді.

Тілдің қуаты мен қыры

Бір-ақ сөз ем де болады, дерт те болады — сондықтан тілге ие болу керек.

  • Ең тәтті де — тіл, ең ащы да — тіл; ең жұмсақ та — тіл, ең қатты да — тіл.

  • Тіс — тілдің қамалы.

  • Көздің аласынан сөздің аласы жаман.

  • Еттен өткен таяқтан сүйектен өткен сөз жаман.

  • Айтылған сөз — атылған оқ.

Сыпайылық пен амандасу әдебі

Әдепті сөз — адамның айнасы; амандасу — сөздің бастауы.

  • Сәлем — сөздің анасы.

  • Сәлемі жараспағанның сөзі де жараспайды.

  • Майда сөйлеп, ірі шық — ақылдының бірі шық.

  • Сөзі ырайлының жүзі шырайлы.

  • Аңғал сөйлеп, аспа; ойланып ал, саспа.

Аз сөз, нұсқа сөз

Артық сөз — жауапкершілік. Ойды өлшеп айту — мәдениет.

  • Аз сөз — ишарат, көп сөз — кінәрат.

  • Артық сөйле, кем сөйле — таразылап тең сөйле.

  • Қолың ұста болсын, сөзің қысқа болсын!

  • Ұқпас құлаққа айтқан сөз — оқпанға құйған сумен тең.

  • Аузына әлі келмеген мылжың айтар сөзінен адасады.

Сөздің ізі: тазалық, шындық, жауап

Сөз — көңілдің көлеңкесі. Шындық орныққан жерде сөз де орнығады.

  • Киім кірі жуса кетеді, көңіл кірі айтса кетеді.

  • Сөзбен сөзді жуады, сабынмен бөзді жуады.

  • Судың түбін шым бекітеді, сөздің түбін шын бекітеді.

  • Әділ сөздің зілі жоқ.

  • Көңілдегі құпияңды көзің айтып қояды, көп сөйлеген күпілдеп — сөзің айтып қояды.

Адам, орта және мінез

Кіммен сөйлессең, сөзіңнің де салмағы, көңіліңнің де жайы өзгеріп отырады.

  • Жақсымен сөйлессең — жаның рахаттанады, жаманмен сөйлессең — қойыңа қасқыр шабады.

  • Жақсының сөзі — шақпақ, жаманның сөзі — тоқпақ.

  • Кесір сөзде қырсық көп, кесір адамда тыртық көп.

  • Көзге айтқаның — айып емес.

  • Ала сөйлеп, ұлыққа жаққанша, адал сөйлеп, жұртқа жақ.

Шешендік, өнер және мұра

Адам өтеді, сөз қалады. Өнер мен өнеге — елге ортақ қазына.

  • Жақсының өзі өлсе де, сөзі өлмейді.

  • Артында баласы қалса — көзі қалды де; артында сөзі қалса — өзі қалды де.

  • Шебердің бізі — ортақ, шешеннің сөзі — ортақ.

  • Сырдың елі — жырдың елі.

  • Той мен ас айтыссыз, жыраусыз болмайды.

Қысқа-нақылдар (түпнұсқа ретімен)

Төменде берілген жолдар мәтіндегі басқа да мақал-мәтелдерді тұтас күйінде сақтап, оқуға ыңғайлап тізім етіп ұсынылды.

Қағынған ауыздан ұшынған сөз шығады.

Қайғылы сөз — қаза үстінде туады.

Қаһарлы сөз — жаза үстінде туады.

Асығын атай алмаған, сақасынан көреді.

Сөзін сөйлей алмаған, атасынан көреді.

Сөз сөзден туады, сөйлемесе қайдан туады?

Ел арасын сөз бұзар, жол арасын сел бұзар.

Тілің бар болса, жауым жоқ деме; тамырың бар болса, дауым жоқ деме.

Үй ортасына шала тастама, сөз ортасына жала тастама.

Сөйлегенді үндемеген жеңеді.

Бастың көркі — жүз, жүздің көркі — көз.

Ауыз көркі — тіл, тілдің көркі — сөз.

Көліне қарай — қазы, заманына қарай — сазы.

Әңгіме бұзау емізер, бұзау таяқ жегізер.

Жақсының сөзі — өлшеп-пішкендей, жаманның сөзі — түйеден түскендей.

Аяққа кісен салуға да, қолға кісен салуға да болар; тілге кісен салуға болмас.

Орақты ора білмесең, қолыңды кесерсің.

Тамақты асығып ішпе — түйілерсің; сөзді асығыс сөйлеме — күйінерсің.

Отқа келген келіннің отыз ауыз сөзі бар.

Тез қасыңда қисық ағаш жатпас, бек қасыңда бейбақ сөз айтпас.

Өлеңді қосылып айтқан жақсы, сөзді тосып айтқан жақсы.

Қожамен көрші болсаң: «Бер-бер» дейді; шебермен көрші болсаң: «Көр-көр» дейді.

Төр төбесінде отырып теріс сөйлегеннен түңіл; есік алдында отырып ерсі сөйлегеннен түңіл.

Жігіт жауда өлер, шешен дауда өлер.

Біреу қасып айтады, біреу басып айтады, біреу жаны ашып айтады.

Көргенінен көз ақы алады, сөйлегенінен сөз ақы алады.

Көп көзінен өткен істің міні жоқ.

Аузын бағып айтқанның аузы күймес, отын бағып жаққанның жеңі күймес.

Қол-аяғы бар кісі — жүк көтергіш нар кісі.

Отбасының жанжалы қана ішпеген шайдан туады.

Ауыр жолдың азабы артар атан-нардан туады.

Әуелі бойыңда талант болсын, талантыңа талабың қанат болсын.

Аяғың сау болса — билеп қал, аузың сау болса — сөйлеп қал.

Көз — нұрдың ұясы, көңіл — сырдың ұясы, сезім — жырдың ұясы.

Сегіз тұтам сар садақ секірген аңды сұлатар.

Сегіз қырлы өткір сөз сойылдай ерді құлатар.

Көшпелі ел тоғанақсыз, бұраусыз болмайды.

Той — ақындікі, көкпар — батырдікі!