Қасиетті домбыра атауының шығу тарихы
Мақсаты
Танымдық бағыт
Домбыраның шығу тарихымен таныстыру, «Алтын домбыра» туралы аңызды айту, қасиетті аспаптың қадір-қасиетін ұғындыру.
Тәрбиелік бағыт
Оқушыларды асыл домбыраны қастерлеуге, ұлттық өнерге құрметпен қарауға баулу.
Кездесу мақсаты
Кеш қонағы — домбырашы ұстаздың өнер жолымен танысып, көкейдегі көп сауалға жауап алу.
Домбыраға арналған жыр
Ақын М. Мақатаев:
Домбырам, досым менің күй аңсаған,
Өзімді, өмірімді қиям саған.
Шағымда шабыттанған, қиялдаған,
Шапағын, бар шаттығын құяр маған.
Кештің өзегі
«Қазағымның үні сенсің, домбыра» — ұлттық рухты оятатын, күй мен сөзді тоғыстыратын кездесу кеші.
Музыкалық ашылу
- «Домбыра туралы баллада» әні (жеке орындау).
- «Алтын домбыра» туралы аңыз.
- Қасиетті домбыра атауының шығу тарихы (Ө. Жәнібековтің «Уақыт керуені» кітабындағы дерек бойынша).
Күй деген не?
Ұлттық ұғым
Күй — халықтың ұлттық сазы. Ол адамның сезімі мен ішкі жан дүниесін аспап үні арқылы сыртқа шығаратын мұра. Күйді шығарушыны күйші (композитор), ал жеткізушіні орындаушы дейміз.
Омоним мағынасы
«Күй» сөзі омонимдес ұғымға да ие: бір жағынан заттық ұғым, екінші жағынан қимыл ұғымы мағынасын білдіре алады.
Самал қағып сыңғырлап шертілгендей,
Дүбірді естіп боз тарлан желпінгендей.
Күмбірлеп қоңыр үнің естілгенде,
Көңілдің қара бұлты серпілгендей.
Орындау бөлімі
Халық күйі: «Кеңес» (орындайтын — ________).
Сыры бар Қаратаудай қатпарланған,
Алаулап жалын күйден тастар жанған.
«Өрт шалып дүниені кетпесін!» деп,
Ежелден домбыра ғой сақтандырған.
Енді менің жолдасым — жалғыз қобыз,
Сарна, қобыз, мұң-зарлы шығар лебіз.
Сен жыласаң, жылармын мен де бірге,
Жан жыласа, жыламай қала ма көз?!
Күйдің туу себебі
Күй көбіне белгілі бір оқиғаға немесе адамның көңіл күйіне байланысты туады да, қазақ даласын шарлап, ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Осы сәтте «Ақсақ құлан» күйінің шығу тарихына құлақ түрейік (оқушы баяндайды).
Ән мен күй өрімі
Хор орындауы
«Домбырасыз сән қайда?» әні (хормен).
Шертеді бұл домбыра дала сырын,
Айтады жүректегі баба жырын.
Күмбірлеп күй төгеді шанағынан,
Аяулы анамыздай — жанашырым.
Күй орындауы
«Заман-ай» күйі (орындайтын — ________).
Ой түйін
Ата-бабамыз сөз қадірін білген, өзгенің ұтқыр да өткір ойын құрметпен қабылдаған халық.
Кеш қонағы: домбырашы ұстазбен сұхбат
Домбыра қайда барсам тастамаймын,
Әнменен сенсіз өлең бастамаймын.
Екі ішек, он бір перне, бір тиекпен,
Сайрасам қызыл тілмен аспандаймын.
Негізгі сұрақ
Домбырашылық өнер — сіздің мамандығыңыз әрі жүрек қалауыңыз деп айтсақ, қателеспейміз бе? Бұл туралы не айтар едіңіз?
Сұрақ-жауап
Оқушылар тарапынан қонаққа сұрақтар қойылып, көкейдегі сауалдарға жауап алынады.
Өтініш-орындау
Қонақтан «Дариға, домбырамды берші маған» әнін орындап беру сұралады.
Жан жолдас жас күнімнен қайда барсам,
Жаныма жүре алмаймын байламасам.
Дауысыма дауыс қосып әсер береді,
Жаңғыртып тау мен тасты айқайласам.
Күй аталары және мұра
Қобыз және Қорқыт
Тұңғыш аспап — қобыз, ал күйші — Қорқыт. Күй атасы саналатын тұлғалар мен олардың күйлері туралы оқушылар мәлімет береді.
Құрманғазы мұрасы
- 1-оқушы: Құрманғазы — күй атасы. «Кішкентай» күйі туралы мәлімет.
- 2-оқушы: «Кісен ашқан» күйінің шығу тарихы.
- 3-оқушы: «Қайран шешем» күйінің шығу тарихы.
- 4-оқушы: «Балдырған» күйінің шығу тарихы.
- 5-оқушы: «Сарыарқа» күйінің шығу тарихы.
Орындау бөлімі
Құрманғазының «Ертең кетем» күйі (орындайтын — ________).
Ескерту
Орындаушының аты-жөні мен сыныбын осы жерге енгізуге болады.
Қорытынды
Өзінен әсем әуен қалықтаған,
Қос ішектен аққу күй шарықтаған.
Ескі көзден қалған сен мұра едің,
Аялап ертеңдерге алып барам.
Кештің жабылуы
Кеш соңында қонаққа естелік сыйлық табысталады.