Қыз балаға қатысты тыйымдар
Тыйым — халықтың тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге, ақыл-кеңес берудегі тәрбиелік құралдарының бірі. Ол, негізінен, балаларға арналған: жаман әдеттен, жат пиғылдан, ерсі қылық пен әдепсіз істерден сақтандыруға қызмет етеді. Кейде бір оғаш іс жасап қойсақ, үлкендер: «Олай істеме, жаман болады» деп ескертіп жатады.
Халық арасында кең тараған тыйым сөздерді зерделей келе, мен олардың әсіресе жас балаларға бағытталғандарын жинақтадым. Сонымен бірге мағынасы мен тәрбиелік мазмұны жағынан бұл ұстанымдардың бүгінгі заман талабына да сай келетінін байқадым. Яғни ата-бабамыздың даналығы — ғасырлар өтсе де тыйым сөздердің мәні өзгермей, қасиеті кемімей, бүгінгі ұрпаққа да өнеге беруінде.
Әл-Фараби: «Адамға бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек; тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы» деген. Қазақтың тыйым сөздері осы ойға нақты мысал бола алады.
Тыйым сөздердің негізгі түрлері
Тәрбиелік мағынасына қарай тыйымдарды мынадай топтарға бөліп қарастыруға болады:
- 1) Үй тұрмысына, қоршаған ортаға байланысты
- 2) Іс-әрекетке байланысты
- 3) Қыз балаға қатысты
- 4) Нанға қатысты
- 5) Бесікке қатысты
- 6) Ыдыс-аяқ, тағамға қатысты
- 7) Киім киюге қатысты
- 8) Жол жүруге байланысты
Ұлттық киімдерге қатысты ырым-тыйымдар
- 1) Бас киімге қатысты
- 2) Сырт киімге қатысты
- 3) Той киіміне қатысты
- 4) Сәби киіміне қатысты
- 5) Аяқ киімге қатысты
- 6) Неке киіміне қатысты
Енді осы аталған тақырыптар бойынша тыйымдарға жеке-жеке түсініктеме беріп, олардың бүгінгі өмірдегі қажеттілігіне тоқталайық.
Іс-әрекетке байланысты тыйымдар
Үйге қарай жүгірме
Әдетте оқыс оқиға, жамандық болғанда адам үйге қарай жүгіріп келеді. Бұл — бір жағынан балаларға «жамандық шақырма» деген ескерту, екінші жағынан «үйде үлкен кісі, жүрегі әлсіз жандар болуы мүмкін, елді үркітпе» деген әдепке шақыру.
Қонақ кеткен соң үйді қағып-сілкіме
Қонақпен бірге үйге жақсы тілек, ықылас-пейіл келеді деп сенген. Сонымен қатар қонақ кете салысымен үйді қағып-сілку — әдепке жат әрекет: «сендерден құтылдым ба?» дегендей ой тудыруы мүмкін.
Қолды, саусақты орынсыз ауызға салма
Бұл — әдепсіздік қана емес, денсаулыққа да зиян: түрлі микроб пен инфекция ауыз арқылы ағзаға түсуі мүмкін.
Құран оқығанда күлуге болмайды
Құран адамды имандылыққа, қанағатқа, төзімділікке, пайымдылық пен мейірімділікке тәрбиелейді. Дүниеден өткен адамдарды еске алып Құран оқығанда күлу, сөйлесу, жалаңбас отыру — әдепсіздік саналады.
Аманатқа қиянат жасама
Біреуге уәде берсең, оны міндетті түрде орындау керек. Аманатқа адалдық — адамның биік парасат иесі екенін көрсететін қасиет.
Қыз балаға қатысты тыйымдар
Шашты жайып жүрме
Дәстүрде шашын жайып жүру көбіне жақыны қайтыс болған әйелдің белгісі саналған. Қыз баланың шашын жинап, өріп жүруі — ұқыптылықтың көрінісі әрі оқуға да, жұмысқа да ыңғайлы.
Тамақ әзірлегенде орамал байла
Бұл — тазалық талабы. Шаштың тағамға түсіп кетуінен сақтайды.
Әлем-жәлем киінбе, ашық-шашық жүрме
Қыз баланың киіну мәдениеті — өзін-өзі құрметтеудің бір бөлігі. Ашық киіну денсаулыққа да зиян болуы мүмкін: суық тию, бүйрек пен әйел денсаулығына қатысты мәселелерге әкелуі ықтимал.
«Қызға қырық үйден тыйым»
Қыз бала орынсыз күлкіден, орынсыз сөзден, бейуақытта қыдырудан сақ болғаны абзал. Өйткені қыздар — ертеңгі аналар; олардың әдебі мен тәрбиесі ұрпақ тәрбиесіне әсер етеді.
Бесікке қатысты тыйымдар
Бос бесікті тербетпе
Ерте заманда үйге келген адамға бос бесікті тербету арқылы «ұрпақсыз қалдым» деген мұңын сөзсіз жеткізген деген түсінік болған. Сондықтан бос бесікті тербету жақсылыққа баланбаған.
Бесікті саудалама
«Саудалау» — құнын түсіру, бағасын кеміту дегенді меңзейді. Ал қазақ ұғымында бесік — ұрпақ жалғастыратын қасиетті бұйым.
Жол жүруге байланысты тыйымдар
Жолға шыққан адамнан көп сұрама
Жолға шығып бара жатқан адамнан «Қайда барасың? Қашан келесің?» деп сұрамаған. Бұл оның көңілін алаңдатып, сапарына сәтсіздік шақырады деп сенген. Оның орнына іштей тілек тілеу — жөн.
Уақытты кесіп айтпа, нысаппен сөйле
«Пәлен уақытта міндетті түрде келемін» деп кесіп айту — астамшылық, күпірлік деп бағаланған. «Алла жазса», «Құдай қаласа», «Барар жердің дәмі тартса» деп ықыласпен, нысаппен айтуға шақырады.
Бүгінгі күні жол-көлік оқиғаларының бір бөлігі қауіпсіздік ережелерін елемеуден туындайтыны белгілі. Ал тыйымдардың түпкі мақсаты — адамды жауапкершілікке, сақтыққа тәрбиелеу.
Киім киюге қатысты тыйымдар
Киімді оң қолдан бастап киіп, сол қолдан бастап шеш
Бұл ниеттен туған ұстаным: «Ісім оң болсын, тірлігім түзелсін» деген ырым. Аяқ киімге де осы қағида қолданылған.
Киімді желбегей жамылма
Киімді желбегей жамылу — қолайсыз әрі жұмысқа бөгет. Халық ұғымында бұл әрекет қауқарсыздықты еске түсіретін белгі ретінде де айтылған.
Бас киімді құрметте
Бас киімді тебуге, лақтыруға, теріс киюге болмайды. «Жақсылық адамның маңдайына жазылады» деген түсінікке сай, бас киімнің орны бөлек саналған. Сондықтан оны таза, ұқыпты ұстап, төрге ілу — сыйластықтың белгісі.
Ыдыс-аяқ пен тағамға қатысты тыйымдар
Беті ашық қалған тағамды жеме
Ашық тұрған асқа зиянкестер мен жәндіктер түсуі мүмкін. Бұл тыйым — тазалық пен денсаулықты қорғаудың қарапайым қағидасы.
Қорытынды
Тыйым сөздердің түпкі мәні — қорқыту емес, ұят пен әдепке, тазалық пен жауапкершілікке, сыйластық пен сақтыққа тәрбиелеу. Сол себепті олардың көпшілігі бүгінгі күнде де мәнін жоғалтпайды.