Абайдың төртінші қара сөзіТӨРТІНШІ СӨЗӘрбір байқаған адам білсе керек: күлкі өзі бір мастық екенін, әрбір мас кісіден ғафил көп өтетұғынын да, әрбір мастың сөйлеген кезінде бас ауыртатұғынын
Төртінші сөз
Әрбір байқаған адам білсе керек: күлкі өзі бір мас болу секілді. Мас адамнан ғапылдық көп өтеді; ал мастың сөйлеген сөзі кейде өзге түгіл, өзіне де бас ауыртады.
Ендеше күлкіге берілген кісі не шаруадан, не ақылдан, не ұят келерлік істен тыйылмай, көп уақытын ғапылдықпен өткізсе керек. Осындай ғапылдықпен өмірін өткізіп, өлмеген кісінің не дүниеде, не ақыретте басы бір ауырмай қалмасы анық.
Уайым мен күлкінің өлшемі
Уайым-қайғы ойлайтын кісі не дүние шаруасына, не ақырет шаруасына өзгеден жинақырақ болады. Әрбір жинақылықтың түбі — қанағат.
Бірақ олай болса, үнемі уайым-қайғымен жүру мүмкін бе? Үнемі күлмей жүруге жан шыдай ма? Жоқ, мен “түгел қайғыға бат” демеймін.
Уайым-қайғысыздығыңа уайым қылып, сол уайым-қайғысыздықтан құтылатын орынды әрекет табу керек әрі соны істеу керек.
Әрбір орынды әрекет уайым-қайғыны да азайтады. Орынсыз күлкімен азайтпа — орынды әрекетпен азайт.
Шығар есігін таппай, уайым-қайғының ішіне кіріп алып, қамалып қалу — ол да бір есерлік.
Күлкінің түрі: қандай күлкі адамды өсіреді?
Жаман қылыққа күлсең
Әрбір жаман кісінің қылығына күлсең, оған рақаттанып күлме. Ыза болғаныңнан күл. Ызалы күлкі — өзі де қайғы.
Ондай күлкіге үнемі өзің де салынып кетпейсің: ол адамды селқос масайратпай, қайта тежейді.
Жақсылыққа күлсең
Әрбір жақсы адамның жақсылық тапқанына қуанып күлсең, оның жақсылықты өз жақсылығынан тапқанын ғибрат көріп күл.
Ғибрат алу — мастыққа жібермей, уақытымен тоқтататын қуат.
Көп күлкінің бәрі мақтауға тұрмайды. Күлкінің бір түрі бар: ол іштен, көкіректен, жүректен келмейді — қолдан жасалады. Бет-аузын түзеп, “бай-бай” деп сәндеп, әдемілік үшін күлетін бояма күлкі.
Өмірдің босқа өтуі және еңбектің қадірі
Адам баласы жылап туады, кейіп өледі. Екі арада, бұл дүниенің рахаты қайда екенін білмей, бірін-бірі аңдып, біріне-бірі мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен қор етіп өткізеді. Күні таусылғанда бір күндік өмірді бар малына сатып алуға да таппай қалады.
Қулық саумақ, көз сүзіп тілену, адам саумақ — өнерсіз иттің ісі.
Әуелі Құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау. Еңбек қылсаң, қара жер де береді — құр тастамайды.
Негізгі ой:
Күлкі — өлшемді болса жарасады; уайым — жол көрсетсе пайдалы. Екеуінің де түйіні — орынды әрекет пен адал еңбек.
Абайдың басқа да қара сөздері
- Ой мен мінезді түзейтін насихат
- Ар, ұят, қанағат туралы толғаныс
- Еңбек пен білімнің мәні