Ауыз судың сапасы
Кіріспе
Су — табиғаттың баға жетпес қазынасы, тіршіліктің көзі және жердің нәрі. Жердің климатының қалыптасуына да су тікелей ықпал етеді: егер су болмаса, планетамыз әлдеқашан суынып, жер бетіндегі тіршілік жойылар еді. Сусыз бірде-бір организм толыққанды өмір сүре алмайды.
Су жердің геологиялық тарихында, климаттың қалыптасуында, тіршіліктің пайда болуында ерекше рөл атқарады. Халық танымында су қасиетті ұғым ретінде қабылданады, өйткені оның маңызын табиғаттағы да, адам ағзасындағы да қызметінен анық көруге болады.
Судың негізгі қасиеттері
- Еріткіштік қабілеті жоғары: басқа сұйықтармен салыстырғанда көптеген заттар суда жақсы ериді.
- Жылу өткізгіштігі жоғары: ағзадағы химиялық реакциялардан бөлінетін жылу су арқылы біркелкі таралып, сыртқы ортаға шығарылып отырады.
- Қайнау температурасы жоғары: жер бетіндегі судың тез қайнап кетпеуін қамтамасыз етіп, организмдердің қалыпты тіршілігіне жағдай жасайды.
- Биологиялық маңызы зор: көптеген үдерістер тек сулы ортада ғана тиімді жүреді.
Дәстүрлі танымдағы су және адам әл-ауқаты
Халқымыз су қасиетін ертеден қадірлеген. Дәстүрлі түсінік бойынша, сумен жуыну адамның бойына игі әсер беріп, сергектік пен тазалыққа бастайды. Осы танымнан «Судай сұлуға жолық» сияқты қанатты сөздер де туындаған.
Күнделікті әсері
Сергектік, өзін жақсы сезіну, жалпы гигиена.
Дене саулығы
Тері тазалығы, ағзаның қалыпты жылу алмасуы.
Ауыз су сапасы не үшін шешуші?
Су — адам денсаулығының негізгі кепілдерінің бірі. Қоғамдық өндірістің жедел дамуы, урбанизация, халық санының артуы, тұрмыс деңгейінің жақсаруы және мәдени деңгейдің өсуі суға деген сұранысты күшейтеді. Осыған байланысты қолданылатын су экологиялық тұрғыдан қауіпсіз болуы тиіс.
Ішуге арналған су санитарлық талаптарға сай болғанда ғана өзінің физиологиялық қызметін толық орындай алады. Тазалығы жөнінен су мөлдір, иіссіз және дәмсіз болуы керек; ең маңыздысы — құрамында ағзаға зиян келтіретін химиялық заттар мен ауру тудыратын микроорганизмдер болмауға тиіс.
Судағы еріген заттардың маңызы
Адам үшін су құрамындағы еріген химиялық заттардың құрамы мен мөлшері де маңызды. Ауыз суда хлордың, темірдің, күкірттің, марганецтің, мыстың, мырыштың және басқа да элементтердің қоспалары кездесе алады. Химиялық элементтердің мөлшеріне қарай кейбір су көздерінің емдік қасиеті болуы мүмкін: мұндай сулар емдеу орындарында ауыз су ретінде де, шомылатын су ретінде де қолданылады.
Су — жер жүйесінің және тіршіліктің негізі
Құрамы
Су — сутек пен оттектен тұратын, табиғатта орнын алмастыратын баламасы жоқ біртұтас зат.
Ғаламдық рөлі
Су климатты реттеуге, зат пен энергия айналымына, тірі және өлі табиғаттағы көптеген үдерістерге қатысады.
Мұздар мен батпақтарды қоса есептегенде, жер бетінің шамамен 77,5%-ын су алып жатыр. Су қорларына мұхиттар мен теңіздер, өзендер мен көлдер, жер асты сулары, мұздықтар және атмосферадағы ылғал жатады.
Су адамдар мен жануарлар ағзасына еніп, зат және энергия алмасуына тікелей қатысады. Көптеген процестер тек сулы ортада жүреді. Ақуыздардың (белоктардың) суда пайда болып, осы ортада дамуы — судың тіршіліктің негізі екенін айқындайтын маңызды дерек.
Биологиялық өнім
43%
Жер бетіндегі биологиялық өнімдердің мұхиттар мен теңіздер беретін үлесі.
Оттегі
50%+
Атмосфералық оттегінің жартысынан көбін өндіруге үлес қосады.
Тұщы су тапшылығы
< 1%
Өзен-көл тұщы сулары гидросфера ресурсының бір пайызына да жетпейді.
Су ресурстары және тұтыну динамикасы
Су қоры — халықтың байлығы. Алайда тұщы су ресурстары шектеулі, әрі құрлықтың әр аймағында әркелкі таралған. Қазақстанда 1987 жылы халық шаруашылығына жұмсалған судың жалпы мөлшері 38 км³-ге жеткені көрсетіледі.
Планетада тұщы суды пайдалану жыл сайын өсіп келеді. Теңіздер мен мұхиттардың тұзды сулары шаруашылықта шектеулі қолданылғанымен, тұщыту инфрақұрылымы кең тарамаған. Қазақстанда су тұщытқыш станциясы ұзақ уақыт бойы Ақтау қаласында ғана жұмыс істегені белгілі.
Тұрмыстық су тұтынудың артуы
Ертеректе бір адамға шаққанда тәулігіне шамамен 12–18 литр су пайдаланылса, ХХ ғасырда мәдениеті дамыған елдерде орташа тұтыну 200–400 литрге дейін өсті.
Өздігінен қалпына келу және табиғатты қорғау
Су ресурстары «мұхит — атмосфера — жер — мұхит» жүйесіндегі айналым арқылы өздігінен қайта қалпына келу қабілетіне ие. Табиғатты қорғаудың маңызды міндеттерінің бірі — табиғи сулардың осы қасиетін сақтауға мүмкіндік жасау.
Өздігінен тазару үдерісіне әсер ететін негізгі физикалық факторлар: ластаушы заттардың сұйылуы, ерігіштігі және араласуы.
Ластану көздері: ауыл шаруашылығының әсері
Қазіргі уақытта адамзат жылына шамамен 3000 км³ тұщы су жұмсайды. Суды ең көп пайдаланатын сала — ауыл шаруашылығы, әрі мұнда жұмсалған судың төрттен үш бөлігі қайта айналымға оралмайды.
Су шығынының мысалдары
- 1 тонна бидай өсіру үшін вегетациялық кезеңде шамамен 7000 тонна су қажет.
- 1 тонна мақта үшін шамамен 10000 тонна су жұмсалады.
Экожүйеге салдары
Егістікте қолданылатын химикаттар топырақтан шайылып суға түседі. Мал шаруашылығынан түзілетін органикалық қалдықтар да (көң, шірінді, мочевина) су жүйелеріне едәуір әсер етеді.
Органикалық заттарға бай суларда көк-жасыл және қоңыр балдырлар, сондай-ақ жоғары сатыдағы өсімдіктер жылдам көбейіп, кейін жаппай ыдырайды. Нәтижесінде судағы органикалық масса артып, оттектің жетіспеушілігі туындайды. Бұл жағдай су айдындарының тіршілікке жарамсыздануына және анаэробты процестердің басым болуына әкелуі мүмкін.
Ауыз суға қойылатын негізгі талап
Ауыз су міндетті түрде таза болуы керек және құрамында хлор және оның қосылыстары, ауыр металл тұздары, нитраттар, нитриттер, пестицидтер, сондай-ақ бактериялар мен вирустар болмауы тиіс.
Мөлдірлік
Лайланусыз, көзге көрінетін қоспасыз болуы.
Иіс пен дәм
Иіссіз және дәмсіз болуы.
Қауіпсіз құрам
Зиянды химиялық заттар мен қоздырғыштардың болмауы.
Түйін
Судың сапасын сақтау — жеке адамның денсаулығын қорғаумен ғана шектелмейді. Бұл — қоғамның өмір сапасын арттыратын, табиғи ресурстарды ұқыпты басқаруға бағытталған ортақ жауапкершілік.