Зерде - зейіні
Ер жігітке қойылатын талаптар: қазақ халқының салт-дәстүріндегі өлшемдер
Қазақ дүниетанымында ер жігіттің болмысы көпқырлы ұғым ретінде қарастырылады. Мұнда сыртқы кескін мен айбын ғана емес, сөздің салмағы, ақылдың тереңдігі, елге пайдалы іс, адалдық пен әділеттілік секілді қасиеттер тұтас бір өлшемге айналады. Төменде дәстүрлі түсініктегі негізгі талаптар жүйеленіп берілді.
1) Кескін-келбеті
Ұзын бойлы, ойы терең, көзі өткір, қасы қара, маңдайы кең, қыр мұрынды, қияқ мұртты, иығы кең, тілі шешен, жүрегі жау жүрек.
Мағынасы: сыртқы сымбат — ішкі мәдениет пен жинақылықтың айнасы.
2) Қадір-қасиеті
Қырандай алғыр, сұңқардай сергек, арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты, қасқырдай өжет, нардай төзімді.
Мағынасы: намыс пен ұстамды ерлік қатар жүрсін деген ұстаным.
3) Қабілеті мен икемі
Ел басқаруға бейім, дауды әділ шешетін, жомарттық жасайтын, жұртқа қорған бола алатын.
Мағынасы: қабілет — жауапкершілікпен өлшенеді.
4) Зерде-зейіні
Терең сырды ұға алатын, байыппен тыңдап, байламмен сөйлейтін, алысқа көз жүгірте білетін.
Мағынасы: көрегендік — елдіктің тірегі.
5) Өнер-өрісі
Өмірден алар несібесін еселей білетін, еңбегімен өнеге көрсететін, өнері мен ісі жұртқа пайда әкелетін.
Мағынасы: өнер мен еңбек — абыройдың қайнары.
6) Тапқырлығы мен ерлігі
Қиын шақта тайсалмай, жауға қарсы найза сүңгіте алатын; тосын жағдайда жол табатын тапқыр.
Мағынасы: батылдық — ақылмен үйлескенде ғана құнды.
7) Қайраты мен қаруы
Қара күшке ғана сүйенбей, өзін де, өзгені де қорғай алатын; қиянатқа жол бермейтін қайрат иесі.
Мағынасы: күш — тәртіп пен әділдікке қызмет етуі керек.
8) Жігер-күші
Қиындықта сыналатын, еңсесін түсірмей, бастаған ісін соңына дейін жеткізетін табанды мінез.
Мағынасы: жігер — ұзақ жолдың серігі.
9) Білімі
Өзін де, өзгесін де биікке бастайтын білімге ұмтылыс; үйренуден жалықпау, оқып-тоқу.
Мағынасы: білім — беделдің емес, жауапкершіліктің өлшемі.
10) Адалдығы
Туған еліне, дос-жаранына адал; уәдеге берік, аманатқа қиянат жасамайтын.
Мағынасы: адалдық — адамдықтың өзегі.
11) Әділеттілігі
«Қара қылды қақ жаратын» — яғни дауда да, істе де әділ төрелік айта алатын, туралықтан таймайтын.
Мағынасы: әділет — қоғамдағы сенімнің негізі.
12) Шыншылдығы
Қаймықпай, шындықты тура айта білетін; бірақ сөзін орынсыз қатайтпай, уақыты мен жөнін табатын.
Мағынасы: шыншылдық — арға сүйенген батылдық.
Қорытынды ой
Бұл талаптардың түп өзегі — елге қызмет, адамға құрмет, ар-ұятты биік қою. Ер жігітке тән қасиеттер бір-бірінен бөлек емес: сыртқы келбет — мәдениеттің, қайрат — жауапкершіліктің, ал білім — парасаттың жалғасы.