Жеті жарғыда қарастырылған мәселелер
Бұл мәтін Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының саяси ахуалын, Жәңгір ханның жоңғарларға қарсы күресін және Тәуке хан жүргізген реформаларды қысқаша жүйелейді. Сонымен қатар, үш бидің (Төле, Қазыбек, Әйтеке) ел бірлігін сақтаудағы рөлі мен “Жеті жарғы” заңдар жинағының маңызы көрсетіледі.
Жәңгір хан және Орбұлақтағы ерлік
Есім ханның ұлы Жәңгір 1628–1652 жылдары хан болды. Қазақ халқы жоңғарларға қарсы күрестегі айрықша ерліктері үшін оны Салқам Жәңгір деп атаған.
1643 жылы жоңғардың қалың қолы қазақ жеріне басып кірген кезде, Орбұлаққа бекінген Жәңгір ханның 600 сарбазы жоңғардың 50 мыңдық әскері қарсы тұрды. Көмекке Самарқан қаласының әкімі Жалаңтөс батыр 20 мың қолмен келді.
Маңызы: Орбұлақ шайқасы — халқымыздың тарихи жадында сақталған өшпес жарқын беттердің бірі.
Тәуке ханның билігі: бірлік пен мемлекеттік басқару
Жәңгір ханның ұлы Тәуке 1680–1715 жылдары ел басқарды. Ол көреген саясаткер, ақылды дипломат, беделі күшті хан ретінде танылды. Тәуке хан ішкі феодалдық тартыс пен бытыраңқылықты жоюға ұмтылып, бір орталыққа бағынған Қазақ хандығын нығайтуға күш салды.
Хандық билікті күшейту мақсатында Тәуке билерге арқа сүйеп, сұлтандардың ықпалын шектеуге тырысты. Осы кезеңде “Хандық кеңесте” билердің рөлі айқын күшейіп, олар хандықтың ішкі өмірі мен сыртқы саясатына қатысты ең маңызды мәселелерді шешуге белсенді араласты.
Билердің мемлекеттік қызметі
- Ішкі қоғамдық қатынастарды реттеу
- Сыртқы саяси мәселелерді талқылау
- Ел басқару ісіне ықпалды топтарды тарту
“Билер кеңесі”
Тәуке хан Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің қатысуымен “Билер кеңесінің” құрылтайларын ұйымдастырып, ел ішіндегі күрделі дауларды жүйелі шешуге жағдай жасады.
“Жеті жарғы”: құқықтық тәртіптің негізі
Тәуке ханның басты мақсаты — ыдырай бастаған хандықтағы саяси жағдайды реттеп, ел ішіндегі тәртіпті күшейту болды. Осы бағытта ол үш бидің қатысуымен құқықтық тәртіп пен мемлекеттік құрылымның негізгі белгілерін айқындайтын “Жеті жарғы” нормалар жиынтығын жасатты.
“Жеті жарғыда” қарастырылған мәселелер
- Жер дауы
- Отбасы және бала тәрбиесі
- Ұрлық-қарлық, барымта
- Бір ру мен екінші ру арасындағы дау
- Елді (жұртты) жаудан қорғау міндеті
- Құн дауы
- Жесір дауы
Тарихи ықпалы
“Жеті жарғы” рулар мен тайпалар арасындағы алауыздықты және үш жүз арасындағы қайшылықтарды бәсеңдетуге ықпал етті. Ол ел бірлігін сақтауға, хандық биліктің заңдық негізде күшеюіне қызмет етті.
Бұл заңдар жинағы қоғамдағы даулы мәселелерді ортақ қағидаға түсіріп, шешім қабылдауды біріздендіруге бағытталды.
Үш би: елдік мүдденің тірегі
Төле Әлібекұлы (1663–1756)
Жамбыл облысы, Шу ауданы, Жайсаң жайлауында дүниеге келген. Төле би өмірін ел бірлігін сақтауға, ынтымақ пен татулықты орнықтыруға арнады.
Қазыбек Келдібекұлы (1667–1764)
Сырдария жағасындағы бір ауылда туған, жастық шағын Қаратау мен Ұлытау өңірінде өткізген. Тайкелтір бимен бірге қалмақ ханына барып, алмастай өткір сөзімен дауды шешіп, елдің мал-жанын аман алып қайтқаны айтылады.
Әйтеке Бәйдібекұлы (1682–1766)
Атақты Жалаңтөс батырдың ұрпағы. Шын есімі — Айтық. Кіші жүзден шыққан әйгілі шешен би ретінде ел басқару ісіне араласып, қоғамдық келісімнің нығаюына үлес қосты.
1710 жылғы Қарақұм жиыны және қауіптің күшеюі
1710 жылы жоңғар шабуылын тойтару мәселесін талқылау үшін Қарақұм маңында қазақ жүздерінің өкілдері бас қосты. Осы жиында хандық жасақтарды құру мәселесі көтеріліп, қорғанысқа жұмылу бағыты айқындалды.
Қазақ жасақтары жоңғарларды талқандап, оларды шығысқа қарай ығыстырды. Дегенмен хандықтағы ірі шонжарлар арасындағы алауыздық пен енжарлық халықты ортақ мақсатқа жұмылдыруға кедергі келтірді.
1715 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін елдің саяси жағдайы қайтадан ауырлай түсті.
Қайталау сұрақтары
- 1. Атақты Жалаңтөс батырдың ұрпағы кім?
- 2. Қазыбек бидің жастық шағы өткен өңірлер қайсы?
- 3. Төле би өз өмірін қандай мақсатқа арнады?
- 4. “Жарғы” сөзінің қазақша ұғымы (мағынасы) қандай?
- 5. 1710 жылғы Қарақұм жиынында қандай мәселе талқыланды?
- 6. Жоңғар феодалдарының Оңтүстік Қазақстанға шабуылының уақыты қай кезеңмен байланысты?
- 7. Тәуке ханның басты мақсаты қандай болды?
- 8. Битөбе мен Күлтөбеде нелер өткізілді?
- 9. Тәуке хан тұсында соттық мансапты кімдер атқарды?
- 10. Тәуке хан тұсында хандық кеңесте негізгі рөлді кімдер атқарды?
- 11. Тәуке ханның ел басқарған жылдары қандай?
- 12. 1680 жылы жоңғарлар басып алған қалалар қайсы?
- 13. Жәңгір ханға Самарқаннан көмекке келген батыр кім?
- 14. Орбұлақ шайқасы қай жерде болды?
- 15. Ерлік істері көрші елдерге аңыз болып тараған қазақ ханы кім?
Тақырып бойынша тест
Тест тапсырмалары осы мазмұн бойынша құрастырылады: Жәңгір ханның Орбұлақтағы ерлігі, Тәуке ханның мемлекет басқарудағы реформалары, билердің рөлі және “Жеті жарғы” нормалары.