Қиял - ғажайып ертегілері
Күнделікті сабақ жоспары (Қазақ әдебиеті, 9-сынып)
Бұл сабақ жоспары 9-сыныпқа арналған қазақ әдебиеті бағдарламасындағы ауыз әдебиеті үлгілерін жүйелі түрде меңгертуге бағытталған. Негізгі назар ертегілердің табиғаты, түрлері және тәрбиелік мәніне аударылады.
Тақырыптар тізімі
- 6. Ертегілер
- 7. Жұмбақ
- 8. Қиял-ғажайып ертегілері
- 9. Аңыз әңгімелер
- 10. Жиренше шешен мен Қарашаш сұлу
Сабақтың тақырыбы
Ертегілер
Сабақтың түрі
Дәстүрлі сабақ
Сабақтың әдістері
Сұрақ-жауап, түсіндіру және басқа да әдістер
Көрнекілігі
Кітаптар, суреттер және қосымша материалдар
Пәнаралық байланыс
Тарих
Сабақтың мақсаты
А) Ертегі туралы түсінік бере отырып, оқушылардың ойлау қабілетін дамыту және пәнге қызығушылығын арттыру.
Ә) Оқушылар бойында әдептілік, инабаттылық, қарапайымдылық сияқты адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру.
Б) Білімді бақылау арқылы мәнерлеп оқуға дағдыландыру және сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру.
- Сынып тазалығына көңіл бөлу.
- Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
2) Үй тапсырмасын пысықтау
Үйге берілген тапсырма сұралады. Оқушыларға өткен тақырып бойынша бірнеше бағыттаушы сұрақ қойылады.
3) Жаңа сабақты түсіндіру: ертегінің мәні мен табиғаты
Ертегілер — халық ауыз әдебиетінде кең орын алатын, жазу-сызу өнері қалыптаспай тұрған кезеңде ауызша шығарылып, ұрпақтан ұрпаққа жеткен күрделі шығармалардың бір түрі.
Ертегілер көбіне қара сөзбен айтылады. Сол себепті оларды ерте заманда ауызша баяндалған көркем әңгіме ретінде де қарастыруға болады.
Халық әдебиетінің басқа түрлері сияқты ертегілер де адамның еңбек кәсібі, тұрмыс-тіршілігі негізінде туған. Ертегілерде халықтың ой-арманы, әдет-ғұрпы, мұң-шерi, арман-мұраты баяндалады.
Академик М. О. Әуезов пікірінше, қазақ ертегілері үш жікке бөлінеді:
- Қиял-ғажайып ертегілер
- Хайуанаттар жайлы ертегілер
- Тұрмыс-салт ертегілер
Осылардың ішіндегі ең көне түрі — қиял-ғажайып ертегілері. Бұл жанр халық санасының табиғаттың тылсым күштерін толық танып-білмеген, дүниені киелі деп қабылдаған кезеңінде қалыптасқан. Табиғат сырын ұғынуға ұмтылған халықтың ой-тiлегі осы ертегілерде көрініс табады.
Қиял-ғажайып ертегілерінде жағымды кейіпкерлер көбіне қарапайым еңбек адамдары болады: аңшы-мергендер, бақташы-малшылар. Олар тіршілік үшін жыртқыш аңдармен немесе табиғаттың дүлей күштерімен күреседі.
Жағымсыз кейіпкерлердің үлгілері
Қиял-ғажайып ертегілерінде жауыздықты танытатын бейнелер ретінде жалмауыз кемпір, жеті басты жылан, жалғыз көзді дәу, жезтырнақ, айдаһар, қорқау қасқыр және басқа да кейіпкерлер жиі кездеседі.
Осылайша, жанды-жансыз кейіпкерлер арасында үлкен тартыс басталады: жауыздық пен әділдік, қастық пен достық, жамандық пен жақсылық қарама-қарсы қойылады. Ақырында, жақсылық жеңіп, адам баласы ақыл-парасатымен түрлі кедергіні еңсереді, жағымды кейіпкерлер мақсатына жетеді.
4) Топтастыру стратегиясы
Ертегі жанрын топтастыру арқылы оқушылар түрлерін ажыратып, мазмұндық ерекшелігін түсінеді:
Қиял-ғажайып ертегілері
Тылсым, керемет оқиғалар мен мифтік бейнелер
Шыншыл ертегілер
Тұрмысқа жақын, өмір шындығына негізделген
Хайуанаттар жайлы ертегілер
Аң-құстар арқылы мінез, әрекет, ғибрат беру
5) Суретпен жұмыс
Түрлі ертегіге қатысты суреттерді талдай отырып, оқушылар өздері шағын ертегі құрастырады. Бұл тапсырма қиялды дамытып, композициялық ойлау мен тіл байлығын жетілдіреді.
6) Білімді бекіту (сұрақтар)
- 1. Ертегі дегеніміз не?
- 2. Ертегілер нешеге бөлінеді?
- 3. Шыншыл ертегілерге қандай ертегілер жатады?
7) Білімді бағалау
Оқушылардың білім деңгейі жауаптарының мазмұнына, дәлелді ой айтуына және сабаққа белсенді қатысуына қарай бағаланады.
8) Үй тапсырмасы
- Ертегілер туралы берілген түсінікті оқып келу.
- Кез келген ертегіні оқып, мазмұндап келу.
Қорытынды идея
Ертегі — халықтың дүниетанымы мен арман-мұратын сақтаған көркем мұра. Қиял-ғажайып ертегілер арқылы оқушы жақсылық пен жамандықтың тартысын, адам ақылы мен еңбегінің құндылығын тереңірек ұғынады.