Оқушылардан сұрақ
Сәтбаев қаласы, №3 орта мектебі (КММ)
І санатты физика пәні мұғалімі: Жунусова А.Д.
Физика және Нобель сыйлығы
Мақсаты
Оқушылардың ғылыми көзқарасын қалыптастыру: оларды ғылыми фактілермен, құбылыстармен және заңдармен таныстырып қана қоймай, физиканың дамуындағы қозғаушы күштерді, сондай-ақ ғалымдардың танымдық әдістерін түсіндіру.
Жоспар
- I Нобель сыйлығы туралы тарихи деректер
- II Физика саласы бойынша Нобель сыйлығын алған ғалымдардың еңбектері
Кештің кіріспесі
Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Бүгін біз сіздерге физика саласы бойынша Нобель сыйлығының иегері болған ғалымдардың еңбегі мен ғылым жолындағы жаңалықтарын ұсынғалы отырмыз. «Өткенімізге үңілсек — сый тартар бізге келешек» атты кешімізге қош келдіңіздер.
Сіздер — жаңа ғасырдың жас буын өкілдерісіздер. Жаңалыққа құмар, ізденімпаз жастармен қауышу — біз үшін қуаныш. Тыңдап, өздеріңізге қажетті мағлұматты алып қайтасыздар деп сенеміз.
Рөлдік көрініс: ханзада мен ханшайым
Ханзада
Армысыздар, қонақтар,
Құрметке ие үлкендер,
Алда жүзген желкендер!
Ханшайым
Есенбісіз, ұстаздар,
Шаршамайтын қыс-жаздар!
Кешке келген сайланып,
Отырам деп жайланып.
Көрермендер аман ба,
Отырған анау ойланып?
Нобель сыйлығы: мәні мен тарихы
Жыл сайын қоңыр күздің соңын ала Швеция астанасы Стокгольмде физика, химия, физиология немесе медицина, әдебиет салаларындағы ерекше жетістіктер үшін, сондай-ақ бейбітшілікті нығайту жолындағы еңбегі үшін Нобель сыйлығы табысталады.
Халықаралық Нобель сыйлығы ұлтына, нәсіліне, жынысына, діни сеніміне қарамастан беріледі. Сыйлық тек қазіргі жаңалықтарға ғана емес, мәні кейіннен айқындалған іргелі еңбектерге де тағайындалуы мүмкін.
Альфред Нобель туралы қысқаша
- Альфред Бернхард Нобель — швед өнертапқыш-инженер, химик және кәсіпкер.
- 1833 жылғы 21 қазанда Стокгольмде дүниеге келді.
- 1896 жылғы 10 желтоқсанда Италияның Сан-Ремо қаласында қайтыс болды.
- Оның өсиеті бойынша адамзатқа пайда әкелетін жаңалықтарды ынталандыратын қор құрылып, жыл сайын сыйлық тағайындалды.
Сұрақ-жауап: Нобель сыйлығы қалай қалыптасты?
1-сұрақ: Нобельдің балалық шағы Ресейде өтті ме?
Иә. Швед инженері Эммануэль Нобельдің отбасы 1842–1859 жылдары Санкт-Петербургте тұрды. Ресейде Нобель әулетінің механикалық зауыттары мен Баку мұнайына қатысты кәсіптері болды, сондай-ақ жарылғыш заттар жасаумен айналысқан. Альфред Нобель әкесінің тәжірибелерін қызыға бақылап, кейін өзі де тәжірибеге бет бұрды.
2-сұрақ: Альфред Нобельдің негізгі өнертабыстары қандай?
Нобельдің аты түтінсіз жарылғыш заттармен, динамитпен, газбен дәнекерлеу идеяларымен және бірқатар технологиялық жаңалықтармен байланыстырылады. Оның өмірлік ұстанымы ғылымның қуаты адамзатқа әсер ететінін дәлелдеді.
3-сұрақ: Нобель сыйлығы қалай тағайындалды?
1896 жылы Альфред Нобель қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік туралы мәселе қоғам назарын аудартты. Көп ұзамай өсиеті жарияланып, барлық қалған дүние-мүлкі мен құнды қағаздары адамзатқа пайда әкелген жаңалықтарды қолдайтын қор құруға бағытталатыны белгілі болды. Нобельдің басты тілегі — үміткердің ұлтына, нәсіліне, жынысына, діни сеніміне қарамастан, ең жаңа әрі ең құнды жетістіктерді марапаттау.
4-сұрақ: Нобель қорының бастапқы қаржысы қанша болды?
Ол қайтыс болғаннан кейін Нобельдің байлығы шамамен 31 миллион швед кроны болды. Осы қаражат негізінде Нобель қоры құрылды.
5-сұрақ: Нобель сыйлығының иегеріне не табысталады?
Альфред Нобель бейнесі бар алтын медаль, диплом және қордың табысына қарай тағайындалатын ақшалай сыйлық.
6-сұрақ: Кандидаттарды кімдер ұсынады және қай ұйымдар шешім шығарады?
Физика, химия бағыттары бойынша шешімді Стокгольмдегі Корольдік ғылым академиясы қабылдайды.
Физиология немесе медицина саласы бойынша — Каролин институты.
Әдебиет бойынша — Швед академиясы.
Бейбітшілік сыйлығы бойынша — Норвегия парламенті бекітетін Нобель комитеті.
Кейбір лауреаттарға сыйлық ерекше еңбегі үшін екі рет берілген: Мария Склодовская-Кюри, Лайнус Полинг, Джон Бардин.
7-сұрақ: Сыйлық қайда және қашан тапсырылады?
Марапаттау рәсімі жыл сайын 10 желтоқсанда (Нобель қайтыс болған күні) Стокгольм мен Ослода өтеді. Әдетте Нобель сыйлығы қайтыс болған адамға берілмейді. Рәсімге мемлекет қайраткерлері, ғалымдар, жазушылар және бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатысады.
8-сұрақ: Лауреаттар еңбектерін қалай таныстырады?
Комитет жеңімпаздарды ресми түрде жариялайды. Алтын медаль мен дипломды алғаннан кейін лауреаттар ғылыми ортада дәрістер оқып, өз зерттеулерінің маңызын көпшілікке таныстырады.
Физика бойынша Нобель лауреаттары: мысалдар
Физика саласында Нобель сыйлығы көптеген іргелі жаңалықтарды мойындатты. Төменде мәтінде аталған есімдер мен бағыттардың бір бөлігі берілген:
-
Вильгельм Рентген
Х-сәулелерді (Рентген сәулелері) ашуы
-
Макс Планк
Кванттық теория
-
Альберт Эйнштейн
Фотоэффектті түсіндіруі
-
Нильс Бор
Атом құрылысы туралы ілім
-
Мария Склодовская-Кюри
Радиоактивтікке қосқан үлесі
-
Эрнест Резерфорд
Атом құрылысы және тәжірибелік жаңалықтар
-
Хейкке Камерлинг-Оннес
Төмен температура физикасы (мәтіндегі тізім бойынша)
-
Джон Бардин
Физикадағы іргелі еңбектері
Ескерту: бастапқы мәтіндегі жылдар мен кейбір байланыстырылған тақырыптар аралас берілген. Бұл бөлімде ақпарат стильдік тұрғыдан ықшамдалып, «мысалдар» ретінде ұсынылды.
Физикаға арналған поэтикалық жолдар
Физика — өмірдің асыл да үлкен саласы,
Физикамен жаңарды елімнің өзен-даласы.
Ғалымдар мен ұғымдар
Инерцияны ашқан — Галилео Галилей.
Жылу мөлшерінің бірлігі — Джоуль.
Тоқ күшінің бірлігі — Ампер.
Тоқ бағытын тәжірибемен анықтауға қатысты — Ленц.
Электромагниттік өріс ілімі — Фарадей және Максвелл.
Рентген туралы шумақ
Түсіріп аспан заңын жұмыр жерге,
Бақтырып жұлдыздарды ескен желге,
Жансызға жан бітіріп, қолқа салып —
Рентген кереметті көрсетті елге.
Ғалымдар еңбегіне қысқаша шолу
Вильгельм Конрад Рентген
Неміс физигі. 1895 жылы қысқа толқынды электромагниттік Х-сәулелерін ашты (кейін Рентген сәулелері деп аталды). Бұл жаңалық физиканың дамуына, соның ішінде радиоактивтілікті зерттеуге зор ықпал етті.
Эрнест Резерфорд
Жаңа Зеландияда дүниеге келген ағылшын физигі. Эксперименттік зерттеулері арқылы атом құрылысы мен радиоактивтілік туралы қазіргі түсініктің негізін қалады. Оның тәжірибелері қарапайымдылығымен және айқындығымен құнды.
Альберт Эйнштейн
ХХ ғасырдың ұлы физигі. Жарықтың бөлшектік табиғатын сипаттайтын фотон ұғымын ғылымға енгізді және кеңістік пен уақыт туралы жаңа көзқарас ұсынған салыстырмалылық теориясын дамытты.
Николай Григорьевич Басов
Орыс физигі. Лазер туралы түсіндірмесінде: лазер — жылулық, химиялық немесе электр энергиясын электромагниттік өрістің энергиясына, яғни лазер сәулесіне айналдыратын құрылғы екенін атап өткен.
Мария Склодовская-Кюри
Физик әрі химик. Радиоактивтілік туралы ілімнің дамуына аса құнды үлес қосты. Польшада мұғалім отбасында дүниеге келіп, Францияда жұмыс істеді. Париж университетінің тұңғыш әйел профессоры. Нобель сыйлығын екі рет алған.
Қорытынды
Нобель тағайындаған сыйлықтың арқасында біз жыл сайын әлемдік ғылымдағы жаңа жетістіктермен танысып, адамзатқа қызмет ететін ой мен еңбектің құндылығын тереңірек түсінеміз.