Ахмет Байтұрсыновтың тағылымы
Әдеби кештің мақсаты мен мазмұны
Бұл сыныптан тыс тәлімдік іс-шара 10–11-сынып оқушыларының қатысуымен өткізілетін қазақ әдебиеті бойынша аудандық семинар форматындағы әдеби кеш ретінде жоспарланды. Кеш Ахмет Байтұрсынұлы мұрасын танытуға, оның ағартушылық ұстанымын, ғылыми және көркем шығармашылық қырларын оқушыларға жүйелі түрде ұғындыруға бағытталады.
Сахна безендірілуі (идеялық шешім)
- А. Байтұрсынұлының портреті.
- Бір бұрышта Ахаңның жұмыс кабинеті: кітап сөресі, үстел, жазу машинасы, шам.
- Сахналық бейне: қолында қағаз бен қылқалам ұстаған Ахаң тұлғасы (символдық образ).
Кештің құрылымы: үш бөлім
Ғылыми еңбектері, мақалалары мен зерттеулері негізінде.
Аудармалары мен мысалдары арқылы әлеуметтік ойды жеткізуі.
Көркем оқу, азаматтық үн, ел тағдыры туралы ой.
Сахнаға кіріспе: өлең үні
Музыка бәсеңдеп, ақын үні естіледі. Экранда слайд-шоу: Ахмет Байтұрсынұлының суреттері, үйі, еңбектері көрсетіледі.
Оқ тиіп он үшімде ой түсіріп,
Бітпеген жүрегімде бар бір жарам.
Алданып тамағыма оны ұмытсам,
Болғандай жегенімнің бәрі харам?
Адамнан туып, адам ісін етпей,
Ұялмай не бетіммен көрге барам?!
Бұл сөзді біреу алмас, біреу алар,
Құлағын біреу салмас, біреу салар.
Теп-тегіс көпке ұнау оңай емес,
Кейіне жарамаса, кейіне жарар.
Қайсысы ықыласын салып тыңдап,
Жаратпай қайсыбірі теріс қарар.
Дүниеде сүйгенім бар, күйгенім бар,
Солардан аз да болса белгі қалар.
Жүргізушілер сөзі: кештің идеялық өзегі
Жүргізушілер Ахмет Байтұрсынұлын ағартушылық, демократтық бағытты жалғастырған ірі ғалым, тілші, әдебиеттанушы, түркітанушы, ақын, аудармашы, педагог, қоғам қайраткері ретінде таныстырып, әдеби кештің үш бөлімнен тұратынын хабарлайды.
І бөлім. Ахмет Байтұрсынұлы — ғалым
Энциклопедиялық баға
«А. Байтұрсынұлы — аса көрнекті қазақ ақыны, журналисті және педагогы. Ол — қазақ тілі емлесінің реформаторы, грамматиканың және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы…»
«Әдебиет энциклопедиясы», 1-том, 305–306-беттер
Өмірбаяннан үзінді (1929)
Ахмет Байтұрсынұлы Орынборға келгеннен кейін қазақ тілін фонетикалық, морфологиялық және синтаксистік тұрғыдан зерттеуге; әліпби мен орфографияны жеңілдетіп, реттеуге; жазба тілді лексикалық шұбарлықтан және өзге тілдердің синтаксистік ықпалынан тазартуға; іс қағаз, публицистика, ғылыми стильді өңдеп, қазақша термин жасау арқылы халықтың тірі тіліне жақындатуға күш салғанын атап өтеді.
Оқулықтар мен әдістемелік еңбектер
Тіл туралы ой
«Тіл — адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі. Біздің заманымыз — жазу заманы: жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге жеткен заман».
Тілді жіктеу және грамматикалық жүйелеу
- Түбіршек тіл (қытай, жапон)
- Жалғамалы тіл (түрік, фин)
- Қопармалы тіл (орыс, араб)
- Түбір сөз
- Туынды сөз
- Қос сөз
- Қосалқы сөз
- Қосымша
Зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, демеуіш, жалғау, одағай (еліктеуіш, лептеуіш).
Фольклорды жинау және тұжырым
«Әдебиет танытқыш»: ұлттық теорияның іргетасы
1926 жылы Ташкентте басылған «Әдебиет танытқыш» — қазақ қоғамындағы сөз өнерінің болмысы мен бітімін жүйелі талдаған тұңғыш теориялық зерттеу. Бұл еңбек әдеби терминдерді қазақша қалыптастыруымен де айрықша.
Өнер түрлерін жіктеу (қысқаша)
- Сәулет өнері (архитектура)
- Сымбат өнері (скульптура)
- Кескін өнері (живопись)
- Әуез өнері (музыка)
- Сөз өнері (әдебиет, литература)
Қазақ мақалына сай: «Өнер алды — қызыл тіл».
Жанрлық жүйелеу: ғылыми зерде
Эпос — әуезе, лирика — толғау, драма — айтыс.
Шежіре, заман хат, өмірбаян, мінездеме, тарихи әңгіме, саясат шешен сөз, билік шешен сөз, қошемет шешен сөз, ділмар шешен сөз, уағыз, көсем сөз.
Ауыз әдебиетін топтау
Ахаң ауыз әдебиеті үлгілерін мазмұны мен қызметіне қарай 5 топқа жіктейді:
- 1) Ертегі, аңыз-әңгіме, өтірік өлең, жұмбақ, жаңылтпаш, бас қатырғыш.
- 2) Батырлар жыры, тарихи жыр, айтыс, өлең, үгіт өлең, үміт өлең, толғау, терме.
- 3) Ділмар сөз (афоризм), тақпақ, мақал-мәтелдер.
- 4) Тойбастар, жар-жар, некеқияр, беташар, жоқтау, жарапазан, бата.
- 5) Жын шақыру, дерт көшіру, бесік жыры.
Кеш бағдарламасында осы бағытта сахналық көрініс те қарастырылады: «Жәнібек батыр».
ІІ бөлім. Мысал арқылы қоғамға сөз айту
Халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, сезіміне әсер ету жолдарын іздеген Ахмет Байтұрсынұлы мысал жанрына сүйенеді. Ол Иван Андреевич Крылов туындыларын қазақы танымға жақындатып аударып, 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» жинағын бастырып шығарады.
Аудармаларында сюжет сақталғанымен, баяндауда еркіндік басым: қазақ тұрмысына жақын бейнелер, заман тынысын танытатын жаңа ой қосылады.
«Замандастарыма» (жинаққа кіріспе мәніндегі үн)
Орыстың тәржіме еттім мысалдарын,
Әзірге қолдан келген осы барым.
Қанағат азға деген, жоққа сабыр,
Қомсынып, қоқырайма, құрбыларым.
Бабы жоқ жұмыстағы мен бір арық,
Күн қайда үздік шығар топты жарып.
Ат тұрмас аяғында желі болса,
Дүсірлеп шапса біреу қиқу салып.
Бар болса сондай жүйрік қызар деймін,
Естілсе құлағына дүбір барып.
Әйтпесе арық шауып оңдыра ма,
Жүргенде қамыт басып, қажып-талып.
Бағдарламадағы көріністер мен көркем оқулар
Аударма ерекшелігі (салыстыру арқылы)
| Туынды | И. А. Крылов | А. Байтұрсынұлы |
|---|---|---|
| «Шымшық пен көгершін» | 10 жол | 32 жол |
| «Өгіз бен бақа» | 17 жол | 36 жол |
| «Қасқыр мен тырна» | 19 жол | 76 жол |
| «Арыстан, киік һәм түлкі» | 35 жол | 56 жол |
| «Қасқыр мен қозы» | 37 жол | 68 жол |
Бұл дерек аударманың механикалық көшірме емес, ұлттық ұғымға лайықталып қайта өрілген көркем жүйе екенін аңғартады.
ІІІ бөлім. Ахмет Байтұрсынұлы — ақын
«Маса» кітабына енген өлеңдерде ақын жеке бастың мұңын ғана емес, ең алдымен қоғамдық ойды, азаматтық ұстанымды, ел тағдыры мен халық қамын алға шығарады. Негізгі сарын — бостандыққа ұмтылу, көзді ашу, намысты ояту.
Қазағым, елім,
Қайқайып белің
Сынуға тұр таянып.
Талауда малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді, оянып!
Бұл бір сөз қасірет айтып хатқа жазған,
Қалмаған түк қасиет, қазақ азған.
Байға мал, оқығанға шен мақсат боп,
Ойлайтын жұрттың қамын адам аздан.
Көркем оқу топтамасы (ұсынылатын шығармалар)
Сахнада тақырыпқа сай музыка ойналып, оқушылар бірінен соң бірі көркем оқуды жалғастырады. Мәтіндер идеялық желіге сай іріктеледі:
- «Туысыма»
- «Досыма хат»
- «Қазақ қалпы»
- «Жұртыма»
- «Ақын ініме»
- «Анама хат»
Бұл топтамада қорлық-зорлыққа мойымаған, еркіндік жолында тайсалмаған қайратты тұлғалар бейнесі де көрініс табады.
Ахаң даналығы: ұстаздық өлшем
«Бала оқытуын жақсы білейін деген адам, әуелі балаларға үйрететін нәрселерін өзі жақсы білуі керек. Екінші, баланың табиғатын біліп, көңіл сарайын танитын адам болуы керек. Баланың туғаннан бастап өсіп-жетілгенше, тәнімен қатар ақылы қалай кіретін жолын білуі керек. Баланың ісіне, түсіне қарап ішкі халінен хабар алатын болу керек».
Сахналық диалог және шығармашылық сәт
Оқушылар мен студенттер қолдарында Ахаң өлеңдерімен сахнаға шығып, өзара пікір алмасады: Ахаңның қиын заманда-ақ бүгінгі күн талабын болжай білгені, оның өлең жолдарындағы «асыл сөздің» салмағы талқыланады.
Бір оқушы сахна үстінде Ахмет Байтұрсынұлының портретін салып, соңында көпшілікке ұсынады.
Тағы бір оқушы Ахаңға арнаған өз өлеңін оқиды — бұл бөлім құрмет пен жалғастық идеясын күшейтеді.
Музыка мәдениеті туралы дерек
Музыка зерттеушісі Александр Затаевич Ахмет Байтұрсынұлының қазақ әндерін терең білетінін, жақсы домбырашы екенін, Торғай, Ақтөбе, Бөкей ордасы, Қарқаралы өңірінің әндерін жазып алуға көмектескенін атап өтеді, тіпті екі күйді өзі орындағанын жазады.
Ән-би шашуы
Абайдың «Құлақтан кіріп бойды алар, әсем ән мен тәтті күй…» деген ойымен сабақтастыра, кештің келесі бөлігі өнер нөмірлеріне беріледі:
- «Нәзік» тобы — «Белес» биі.
- Пшенбаев Тұрар — «Қазақтай ел қайда?!» әні.
Қорытынды сөз
Кеш соңында барлық қатысушылар сахнаға шығады. Жүргізушілер Ахмет Байтұрсынұлы мерейтойына арналған әдеби кештің мәресіне жеткенін хабарлап, ой түйінін Ахаңның өмірлік қағидасымен бекітеді: «Мойындағы борышты білу — білім ісі, борышты төлеу — адамшылық ісі». Қатысушылар бір дауыспен қоштасып, көрерменге ізгі тілек білдіреді.