Дүниенің мәғмурлығы бір түрлі ақылға нұр беріп тұратұғын нәрсе
Абайдың отыз сегізінші қара сөзі
Ей, жүрегімнің қуаты, перзенттерім! Сіздерге адам ұлының мінездері туралы біраз сөз жазып, естелік қылып қалдырайын. Ықыласпен оқып, ұғып алыңыздар. Махаббаттың төлеуі — махаббат.
Адамдықтың негізі: ақыл, ғылым, жүрек
Әуелі адамның адамдығы — ақыл мен ғылымда. Бұлардың табылуына себеп: әуелі хауас сәлим (сау сезім) һәм тән саулық. Бұлар — туыстан. Ал қалған көп қасиет жақсы атадан, жақсы анадан, жақсы құрбыдан, жақсы ұстаздан дариды.
Түйін
- Талап пен ұғым — махаббаттан туады.
- Ғылым-білімге ынтықтық — жүректегі құмарлық пен дұрыс тәрбиенің жемісі.
- Бала ғылымды әуелде өзі іздеп таппайды: бастапқыда үйрету керек, кейін өзі ізденетін халге жетеді.
Қашан бір бала ғылым-білімді махаббатпен көксесе, сонда ғана оның аты — адам. Сонан соң ғана Алланы тану, өзін тану, дүниені тану, өз адамдығын бұзбай-ақ пайдалыны алып, зияндыдан қашу секілді істерге ақыл жетеді. Әйтпесе — жоқ, не болмаса — шала.
Көбіне балаларды жасында ата-анасы қиянатшылыққа салып алады да, соңынан молдаға береді. Не баланың өзі барады — бірақ шын пайда болмайды. Қиянатшыл бала талапқа да, ғылымға да, ұстазға да, тіпті иман-иғтиқадқа да қиянатпен қарайды. Мұндайлар — жарым адам, жарым молда, жарым мұсылман. Олардың адамдығының кәмелге келуі — қиынның қиыны.
Хақиқатқа құмарлық және ғылымның шын мақсаты
Алла тағала — хақиқат, растықтың жолы. Қиянат — хақиқат пен растықтың дұшпаны. Дұшпан арқылы шақырғанға дос келе ме? Көңілде өзге махаббат тұрса, хақлық табылмайды.
Адамның ғылымы-білімі хақиқатқа, растыққа құмар болып, әр нәрсенің түбін, хикметін білмекке ынтыққаннан табылады. Ғылым — Алланың бір сипаты; ол — хақиқат. Хақиқатқа ғашықтық — хақлық та, адамдық та.
Ескерту: жалған ниет ғылымды бұзады
Мал табу, мақтан табу, ғиззат-құрмет табу сияқты ниетпен ғылым-білімнің хақиқаты табылмайды. Мал мен атақ адамды өзі іздеп келсе — адамдықты бұзбайды, көрік болады. Ал адам өзі оларға табынып іздесе, тапса да, таппаса да адамдығы жоғалады.
Иман: инанудан да терең
Хақиқат сүйіп, шынды білмек құмарың болса, ықыласты құлағыңды қой. Әуелі дін ислам жолындағы пенделер иманның хақиқаты не екенін білсін.
Иман нені қамтиды?
Иман — құр ғана сену емес: Алланың бірлігіне, Құранның Оның сөзі екеніне, пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафаның (с.ғ.с.) елші екеніне илану.
Сұрақ
Сен иманды Алла үшін келтірдің бе, әлде өзің үшін бе? Сен иман келтірмесең де, Аллаға кемшілік келмес еді. Пайда — өзіңе.
Иманның пайдасын алмақ керек: құр инанумен қалып қойса — пайда бермейді. Пайдасын табу — кәміл иманға жеткізеді. Ол үшін Алланың есім-сипаттарын үйреніп, құл екеніңді танып, «муслим» атты шын көтеріп, тәслим болғаныңа берік болу шарт.
Өз қылығыңды, өз халіңше, Жаратушының сипаттарына ұқсатуды шарт қыл. «Аллаға ұқсай алам ба?» деп надандықпен жиіркенбе: ұқсамақ — дәл бірдейлік дауы емес, соның соңынан еру.
Сегіз сипат және ақылдың шегі
Алла тағаланың сипаттары: Хаят, Ғылым, Құдірет, Басар, Сәмиғ, Ирада, Кәлам, Тәкуин.
Бұл сипаттар Алладағыдай кәмалат-ғазаматпен болмаса да, пендеде де әрқайсысынан өз халінше бір үлес бар. Ендеше біз бойымыздағы осы аттас сипаттарды өзге жолға бұрып жіберсек, «муслим» атымыз толық бола ма? Болмас.
Ақылдың өлшеуі
Алла — өлшеусіз, біздің ақыл — өлшеулі. Өлшеулімен өлшеусізді түгел білу мүмкін емес. Біз Алланы тек өзімізге білдірілген қадірінше ғана танимыз; затына түгел жетпек түгіл, хикметіне толық ерісу де қиын.
Дүние — көзге көрінген, көңілге сезілген ғалам. Оның хикметпен жарасуын, құдіретпен орналасуын адам ақылы толық қамти алмайды. Бірақ пендеде ақыл — үкімші, қайрат-қуат — қызметші. Сол арқылы біз өзімізше тәфәккур қыламыз.
Рахым, ғадаләт және адамға жасалған игілік
Алланың рақымы — есімдерінен де мәлім: Рахман, Рахим, Ғафур, Уадуд, Хафиз, Сәттар, Раззақ, Нафиғ, Уәкил, Латиф… Бұлардан рақымның ұлы сипат екені көрінеді.
Ғақлия дәлел: бұл ғалам ақыл жетпейтін үйлесіммен жаратылған; бірінен бірі пайда алатындай тәртіп қойылған. Жансыздан — жанды, жандыдан — ақылды инсан жаратып, адамды жауапкер қылып, әділет пен махаббатты қатар танытқан.
Ойлан: мұның бәрі махаббат емес пе?
Адамға қол беріп, ауызға ас апартып; иіс сездіріп, ләззат беріп; мұрын, көз, қабақ, кірпік жасап; тер көзге ақпасын деп қас беріп; бірінің қолынан келмес істі көп болып бітірсін деп тіл мен сөз сыйлап жаратпақ — махаббат емес пе?
Кім сені сүйсе, оны сүймек — қарыз емес пе? Ақыл көзімен қара: күннің қыздыруы, бұлттың жиналуы, жаңбырдың жаууы, дәннің өнуі, өзеннің ағуы, жан-жануардың несібесі — бәрі адам баласына қызмет еткендей.
Осынша мархамат пен ғадаләт айқын тұрса да, біз көбіне оны иманның шарты есебінде ұстамаймыз. Мұсылман болғанда Аллаға тәслим болып, Оның жолында болу керек еді — біздегі хәл қайсы?
Иманның көрінісі: ғадаләт пен рақым
Құр инаныш иман емес: иман — ғадаләт пен рафғат (жұмсақтық, рақым) арқылы кемелденеді. «Ұяты жоқтың иманы жоқ» деген мағынадағы хадис те осыны меңзейді.
Ғадаләт — барша ізгіліктің анасы
Ынсап пен ұят — ғадаләттен туады. Адам көңіліне әділет былай келеді: «Мен халықтан өзіме қандай мәміле тілесем, солай өзім де халыққа мәміле қылуым керек». Бұл — әділет те, ынсап та; жақсылықтың басы.
Ғадаләт пен шапағаттан айырылмаңдар. Егер айырылсаң, иман да, адамдық та бірге кетеді.
Үш қасиет: ғылым, рақым, ғадаләт
Құдай тағаланы ғылымды, рахымды, ғадаләтті, құдіретті дейміз. Сен де өз халіңше осы ғылым, рақым, ғадаләт сипаттарына ұмтыл: ижтиһад қылсаң, мұсылмандығың да, инсаниятың да толысады.
Сиддиқ
Туралық — ғадаләтке тірек.
Кәрәм
Жомарттық — шапағатқа жақын.
Ғақыл
Ақыл — ғылымның аты.
Бұл қасиеттер әр адамда дән ретінде бар. Оны гүлдендіру — адамның өз ижтиһады мен таза ниетіне байланысты. Бұлардың ең әуелі — пайғамбарларда, одан соң — әулиелерде, одан соң — хакімдерде, ең ақыры — кәміл мұсылманда.
Тариқат, дүние және шет жолдың нәзіктігі
Әулиелік кәмалат деп күллі адам тәркі дүние болса, дүние ойран болмай ма? Малды кім бағады, дұшпанды кім тоқтатады, киімді кім тоқиды, астықты кім егеді, пайдалы қазынаны кім іздейді?
Алланың қуатымен, ижтиһад ақылмен тауып, рахатын көрмекке жаратып берген нығметке суық көзбен қарау — шүкірсіздікке апармай ма? Бұл жол — бек шетін, бек нәзік: риясыз, жеңілдіксіз тұрақты ізденген ғана кісі істің кәмеліне жетеді.
Қауіп
Өзіне «ерекшелік» бермек — адам ұлын бұзатын іс. Әр наданның «тариқатқа кірдік» деуі көп ретте «біз бұзылдық» деумен бір болады.
Ғалым мен хакім: нақыл және ақыл
Ғалым мен хакім түбі бір сөз болғанмен, мағынасы бөлек ұғынылады. Ғылымның заһириі бар: айтылған-жазылғанды (нақлия) ұғып, жеткізушілер бар. Нақлияға жүйріктер «ғалым» атанады.
Алла еш нәрсені себепсіз жаратпаған. «Тәфаккару фи әфғали-ллаһи» деген мағынадағы өсиетке сай, сұнғатынан себеп іздеп, ғибрат алуға тыйым жоқ; керісінше, себепке құмарлықтан Саниғқа махаббат туады.
Хакімнің ләззаты
Хакімдер ойын-күлкіні емес, хақты табуды, әр нәрсенің себебін тануды мақсат қылады; сол табыстан ләззат алады. Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса, дүние ойран болар еді.
Екі түрлі иман
Ғалымның нақлиясы арқылы көп адам тақлиди иман табады. Хакімнің ғақлиясы арқылы жеткенде, яқини иманға жақындайды.
Пайдалы іс шығарған, адам баласына қызмет еткен хакімдерге міндеткерлік бар. Алайда бұл заманда кей молдалар «хакім» атына дұшпандық қылады: бұл — білімсіздік, бәлки, бұзық мінез.
Кей шәкірт азғана араб-парсы үйреніп, болымсыз дауды біліп алып, соған масаттанып, жұртқа пайдасы тимек түгіл, түрлі зиян келтіреді: даңғаза мен мақтан арқылы қауымды адастырады. Рас сөз келсе, ор қазып, тор құру — ынсапқа сыймайды. Өзімшілдік — адам баласын бұзатын мінез.
Қорытынды ұстаным
Растың аты — хақ; хақтың аты — Алла. Қарсыласуға емес, ұғуға және ғадаләтпен тәптіштеуге керек. Мұндай қарсы мінездерде күпір қаупі де бар.
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) ақыр заманда бір жыл бір күндей болар дегенде, сахаба-и кәрәмдар…