Ақ Орда мемлекеті
XIV–XV ғасырлар: өңірдің еңсесін тіктеуі
XIV–XV ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан халқы моңғол шапқыншылығының ауыр зардаптарынан бірте-бірте арыла бастады. Бүліншілікке ұшыраған шаруашылықты, қираған қалаларды қалпына келтіруге бағытталған шаралар нәтижесін беріп, феодалдық ақсүйектердің экономикалық және әлеуметтік жағдайы біршама жақсарды.
Қала мәдениетінің жандануы
Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында қала мәдениеті қайта жанданып, егіншілік пен қолөнер өндірісі өрістей түсті.
Сауда байланыстарының қалпына келуі
Өлкенің батыс, орталық және далалық өңірлері оңтүстіктегі Жетісу мен Орта Азия аймақтарымен сауда қатынастарын қайта орнатты.
Саяси дербестену
Осы кезеңде моңғолдардың қол астында болған ұлыстар мен елдер біртіндеп дербес тәуелсіз мемлекеттер қатарына шықты.
Ақ Орда: жергілікті этникалық негіздегі ірі мемлекет
Осындай дербестену үдерісінің нәтижесінде Қазақстан жерінде алғаш рет жергілікті этникалық негізде қалыптасқан ірі мемлекет — Ақ Орда хандығы пайда болды.
Шекарасы
Ақ Орданың шекарасы Жайық өзенінен Ертіске дейін, ал Батыс Сібір ойпаттарынан Сырдарияның орта ағысына дейін созылып жатты.
Негізгі халқы
Ақ Орданың негізгі халқын ертеден осы өңірді мекендеген түркі-қыпшақ тайпалары құрады. Сонымен бірге Алтай жақтан қоныс аударған наймандар, қоңыраттар, керейіттер, үйсіндер, қарлұқтар және басқа тайпалар да болды.
Ортақ тілдік және мәдени негіз
Бұл тайпалар өзара түсінісетін біртекті түркі тілдес ортаға жатты. Әлеуметтік-экономикалық тұрмысы, мәдени әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері де өзара ұқсас, туыстас болды.
Билеушілері және саяси орны
Негізін қалаушы
Ақ Орданың негізін қалаған — Шыңғыс ханның немересі, Жошы ханның үлкен ұлы Орда Ежен.
Ақ Орда алғаш құрылған кезде Алтын Ордаға тәуелді иелік саналғанымен, іс жүзінде дербес саясат жүргізді. Ол кезеңде Алтын Орданың астанасы Еділ бойындағы Сарай қаласы болды.
Ордасының орналасуы
Орда Еженнің ордасы бастапқыда Ертіс алқабында, Алакөл маңында орналасты. Бұл жерлер Жошы ханның алғашқы қоныстарының бірі ретінде белгілі.
Бұл дерек Ақ Орданың алғашқы саяси орталығы шығысқа қарай орналасқанын, кейінгі кезеңдерде билік пен ықпал аумағының кеңейгенін аңғартады.
Ақ Орда хандары (ретімен)
Деректерде Ақ Орда хандары шамамен мынадай ретпен аталады:
- Орда Ежен
- Сартақ
- Қоныша
- Баян
- Сасы-Бұға
- Ерзен
- Мүбарақ
- Шымтай
- Ұрыс хан
- Қойыршақ
- Барақ
- тағы басқалар