БаяндамаҚазақ тілі мен әдебиеті сабағында халықтық педагогиканы кеңінен қолдануҚазақ халқының болашақта ел тұтқасын ұстар азаматтардың өнегелі тәрбиесі - бүгінгі күн тәртібінде тұрған маңызды мәселелердің бірі
Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында халықтық педагогиканы кеңінен қолдану
Қазақ халқының болашақта ел тұтқасын ұстар азаматтарын өнегелі етіп тәрбиелеу — бүгінгі күн тәртібіндегі аса маңызды мәселелердің бірі. Жастардың патриоттық сезімін, білім мен біліктілігін, дағдыларын, ізгілікті қасиеттерін, дүниетанымын, жағымды мінез-құлық нормаларын және сыпайы этикалық қарым-қатынас мәдениетін халық педагогикасы арқылы қалыптастыру — нәтижелі бағыттардың бірі.
Қоғам дамуының әлеуметтік мәселелері адамның рухани-эстетикалық мәдениетінің дамуымен тікелей байланысты. Бұл байланыс жеке тұлғаны жан-жақты, рухани бай, эстетикалық мәдениеті жоғары адам етіп тәрбиелеуде ерекше мәнге ие.
Халықтық педагогика: тәрбие көздері мен мазмұны
Халықтық тәрбиенің түп тамыры халықтық педагогикада жатыр. Халықтық педагогика халықтың рухани әрекетінің барлық саласын қамтиды. Оның басты түйіні — тәрбиенің қайнар көзі ретінде халық ауыз әдебиетінің мол қазынасын жүйелі қолдану.
Негізгі арналар
- аңыз-әңгімелер мен ертегілер
- тұрмыс-салт жырлары
- мақал-мәтелдер, жұмбақтар
- шешендік сөздер, билердің нақылдары
- батырлар жыры, ғашықтық және эпостық жырлар
- ақындар айтысы, ғибратты ой-пікірлер
Осы арналар бір-бірімен сабақтасып, ұлттық таным мен тәрбиелік идеяны тұтастыра отырып, оқушының адамгершілік болмысын қалыптастыруға қызмет етеді.
Эстетикалық тәрбие және көркемдік талғам
Халықтық педагогика жас ұрпақты әсемдікті игеруге, сұлулықты сезініп, оны сүйе әрі қастерлей білуге, көркемдікті өз бойына дарытуға бағыттайды. Халық ауыз әдебиеті үлгілері ежелден эстетикалық сипатымен ерекшеленеді: онда әсемдік ойдан жырақ, сұлулықтан тыс дүние жоқ деуге болады.
Өмір құбылыстарының жырлануы
Ел қорғаған батыр, бостандық үшін күрескен ұл мен қыз, ақылгөй дана қарт сияқты тұлғалар әсемдік заңдылықтарына сай көркем бейнеде суреттеледі. Бұл — оқушының құндылықтар жүйесін қалыптастыруда әсері зор тәсіл.
Көркемдік өлшемдер
Халық өнер туындысының көркемдігін ең алдымен жырдағы әуезділік пен үнділікпен, музыкадағы нәзіктік пен ойшылдықпен, қолөнердегі жарасымдылық пен көріктілікпен өлшеген.
Оқушыларды әсемдік әлемін түсінуге және сезіне білуге баулу үшін олардың эстетикалық қызығушылығын жүйелі түрде дамыту қажет. Әсемдік туралы түсінік бала санасында қоршаған ортадағы сұлулыққа әсерлену, табиғат құбылыстарын байқау, қабылдау және зерделеу нәтижесінде орнығады. Сонда ғана табиғат сұлулығын тану, бағалау, оған танымдық қызығушылықпен қарау қабілеті қалыптасады. Бұл мақсатқа жетудің тиімді жолдарының бірі — халық педагогикасы.
Салт-дәстүрдегі тәрбиелік тәжірибе: бесікке салу және «Бесік жыры»
Қазақ халқы баланы бесікке салуды қуанышқа балап, той-думанмен атап өткен. Бұл дәстүрді ойын-сауыққа ұластырып, ортақ шаттыққа айналдырған. Осы сәтте айтылған өлеңдерден халықтың баланың дені сау, ел қорғайтын ер-азамат болып өсуін тілейтіні анық байқалады.
«Бесік жырының» тәрбиелік мәні
Ана баласын тербетіп отырып, көңіліндегі арман-тілегін, ізгі ниетін білдіреді. Мұны халық «Бесік жыры» деп атайды. «Бесік жырында» ананың балаға деген мейірімі мен махаббаты, болашаққа деген үміті мен сенімі көркем тілмен беріледі.
Ойын-сауық мәдениетіндегі тіл дамыту құралы: жаңылтпаш
Әдет-ғұрып пен салттан туған ойын-сауықтарда тек өлең мен жыр, әңгіме ғана айтылмаған. Жиналған жұртты күлдіру, көңіл көтеру мақсатында ауыз әдебиетінің шағын түрлері де орын алған. Солардың бірі — жаңылтпаш.
Жаңылтпаштың екі негізгі мақсаты
- Жиналған жұртты күлдіру, ойын-сауықтың ажарын ашу.
- Сөзді тез әрі шебер айтуға үйрету, тіл ұстарту.
Тілдік ерекшелік
Жаңылтпаштар көбіне ұяң және қатаң дауыссыз дыбыстардың қиындығын әдейі күшейтіп құрылады. Сөз орамын таппай, сәл мүдірсең — күлкілі, тіпті ыңғайсыз жағдайға қалдыруы мүмкін.
Сондықтан жаңылтпаш айтушы әр сөзді жылдамдатып қана қоймай, нақышына келтіріп, мүлт жібермей, дәл айтуға машықтануы қажет. Жаңылтпаш мәтіні кейде қара сөз түрінде, кейде өлең секілді ұйқасып та келеді — бұл да оның есте сақталуын жеңілдетеді әрі орындау мәдениетін жетілдіреді.