Қазақша рефераттар

Мұғалім - бағыттаушы

Алматы облысы, Іле ауданы, №20 орта мектебі МКМ

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Оманова Гүлзат Төребекқызы

Қазіргі таңда білім саласындағы басты талаптардың бірі — білімді, сауатты шәкірт тәрбиелеу. Бүгінгі оқу процесі бұрынғыдан өзгеше: техника мен ақпараттық құралдар қарқынды дамып, оқушылар мәліметті интернеттен алуға бейімделді. Соның салдарынан кітапқа жүгіну, іздену дағдысы әлсіреп барады.

Мұғалімнің алдындағы негізгі мәселе — оқушыны сабаққа қалай қызықтыру. Интербелсенді әдістерді қолдану білім алушы мен білім беруші арасындағы байланысты нығайтып, оқу үдерісін тірілтеді. Ол үшін мұғалім ізденімпаз, талапшыл, тапқыр болуы қажет: мұғалім — бағыттаушы, ал оқушы — әрекет етуші тұлға. Дегенмен оқушының өзі де ықылас пен ынта танытпаса, нәтиже шықпайды.

«Қандайлық жақсы және кәсіби болса да бір де бір оқытушы, егер студенттің өзі кәсіби, жоғары білікті маман болғысы келмесе, оны ештеңеге үйрете алмайды.»
Н. Ә. Назарбаев. «Инновациялар мен оқу-білімді жетілдіру арқылы білім экономикасына» лекциясы, 2006 ж. (Егемен Қазақстан, мамыр)

Білімді игеру екі жақтың да — ұстаз бен шәкірттің — белсенділігін талап етеді. Сондықтан дәстүрлі форматтан біртіндеп алыстап, сабақтың басты рөлін оқушының өзіне беру маңызды.

Дәстүрлі сабақ пен интербелсенді оқытудың айырмашылығы

Төмендегі салыстыру оқу әрекетінің логикасын айқын көрсетеді: интербелсенді сабақта оқушы тыңдаушы ғана емес, оқу үдерісінің тікелей қатысушысына айналады.

Дәстүрлі сабақ

  • Мұғалім уақыттың көп бөлігінде сөйлейді, белсенділік көбіне мұғалім жағында.
  • Оқушылар тыныш отырып тыңдайды.
  • Оқытудың басым түрі — түсіндіру.
  • Бағалау көбіне жеке-жеке жүргізіледі.
  • Сабақ кезеңдері ұзақ уақытқа созылып кетуі мүмкін.

Интербелсенді әдіс

  • Оқушылар көбірек уақыт белсенді болып, тапсырманы талқылайды.
  • Мұғалім — бағыттаушы: пікірталаста көмектеседі, сұрақ қояды.
  • Оқушы жауапты өзі іздеп, дәлелдеуге ұмтылады.
  • Бағалаудың жаңа түрлері қолданылады.
  • Жұппен және топпен жұмыс жүйелі ұйымдастырылады.

Р. М. Микельсон өзіндік жұмысты: «Оқушылар тапсырманы ешқандай жәрдемсіз, бірақ мұғалімнің бақылауында орындайтын іс» деп түсіндіреді. «Сөз үйретпейді, әрекет үйретеді» деген қағида интербелсенді оқытудың өзегін дәл береді.

Дәстүрлі оқытуда мұғалім «мен айтып берсем — оқушы түсінеді» деген қарапайым ұстанымға сүйеніп, дайын ақиқатты ұсынады. Қазіргі жағдайда бұл түсінік ескірді: әр сабақта оқушылар тыңдап қана қоймай, ойлау, оқу, сөйлеу, талқылау, жазу, пікірлесу, пікірталастыру сияқты әрекеттерді орындауы тиіс.

Сабаққа назар аудартудың психологиялық және әдістемелік шарттары

Мектепке жаңадан келген мұғалім үшін ең өзекті сұрақтардың бірі — оқушылардың назарын қалай аудару. Бұл жағдайда интербелсенді оқытудың базалық шарттарын білу маңызды.

1) Жағымды орта

Психологиялық қауіпсіздік орнатыңыз: мысалы, биопоэма, ізгі тілектер, қысқа танысу жаттығулары.

2) Мотивация

Қызықты әрі жұмбақты сұрақтар қойыңыз — оқушыда ұмтылыс пен ізденіс оянады.

3) Ұжымдық әрекет

Психологиялық ойсергектер, кесте толтыру, шағын топ тапсырмалары арқылы ортақ жұмыс ырғағын қалыптастырыңыз.

Осы қадамдарды жүйелі қолдансаңыз, өзіңіздің мұғалімдік стиліңіз көрінеді әрі оқушылардың психологиялық жағдайын да дәл аңғара аласыз.

Қызығушылықты арттыратын тәсілдер

  • Газет-журналдан қызықты оқиға айту

    Оқушылардың мерзімді басылымға, ақпарат көзін саралауға қызығушылығы оянады.

  • Даулы немесе тосын пікір ұсыну

    Оқушы өз ойын еркін жеткізуге, дәлелдеуге ұмтылады.

  • Өмірлік тәжірибеден мысал келтіру

    Мұғалім тұлғасы оқушы үшін жақындай түсіп, мамандыққа көзқарасы қалыптасады.

  • Ситуациялық тапсырма беру

    Оқушы оқиғаны өзі жалғастырып, шығармашылыққа бет бұрады.

Нені қайталамаған дұрыс

  • Оқушымен қарым-қатынас аз болса.
  • Білімді мұғалім ғана беріп, оқушы пікірін елемесе.
  • Кемшілікті бетке басып айту басым болса.
  • Оқушы сөзін бөліп, мұғалім өзі ғана сөйлей берсе.
  • Тосын сұраққа жауап беруге мүлде мүмкіндік берілмесе (қиналтып, қысым жасалса).

Диалог пен қарым-қатынас — білім берудің өзегі

Бүгінгі білімнің маңызды мақсаттарының бірі — диалог пен қарым-қатынасқа үйрету. Өйткені тіршіліктің негізі осы әрекеттерге сүйенеді: қоғамда тіл табысу, пікір алмасу, өзгені тыңдау және өз ойыңды мәдениетті түрде жеткізу.

Ақпараттық диалог

Қатысушылардың білім деңгейінде алшақтық болады. Оқу үдерісінде жиі кездеседі, өйткені кейде оқыту «мұғалімнің білімді беруі» ретінде қабылданады.

Түсіндірмелік (интерпретациялық) диалог

Қатысушылардың білім деңгейі шамалас, айырмашылық — түсінік пен пайымдауда. Мұнда талқылау мәдениеті мен дәлел маңызды.

Дереккөз: О. Гойхман, Т. Надина.

Интербелсенді әдістер диалогты табиғи түрде қалыптастырады: қатысушыларды ынталандырып, ішкі мотивацияны күшейтеді және өзара әрекеттесуді өрістетеді.

Мотивация ережелері

  • Қызығушылық тудыру.
  • Үйренушілерді ұдайы мақтап, қолпаштап қолдау.
  • Мұғалімнің өзі шабыттанып, сол көтеріңкі күйді үйренушілерге көрсетуі.
  • Таңдауды мүмкіндігінше үйренушілердің өзіне беру.

Топтық жұмыс: бірлесе әрекеттенудің тиімді жолы

Топтық жұмыс оқушыларды бір мақсатқа жұмылдырып, уақытша болса да ортақ жауапкершілік қалыптастырады. Топқа бөлудің қызықты әрі танымды тәсілдері алдағы жұмысқа ықыласты арттырып, сынып ішіндегі жылы қарым-қатынасты күшейтеді.

Ұйымдастыру қадамдары

  1. 1Жұмыс ережесін нақтылап, уақыт белгілеу.
  2. 2Тапсырма берілген соң, топ ішінде талқылау жүргізу.
  3. 3Бәсекені негізгі мақсатқа айналдырмау.
  4. 4Жұмыс соңында әр топ нәтижені жариялап, есеп беру.

Бірлескен жұмыс талаптары

  • Тыңдай білу керек.
  • Бірлескен жұмыста көрермен жоқ: бәрі — қатысушы.
  • Әр қатысушы өз пікірін айтуы тиіс.
  • Жанжалдың алдын алу қажет.

Кері байланысқа арналған сұрақтар

Сабақ соңында оқушылардан ауызша немесе жазбаша түрде бірлескен жұмыстың нәтижелілігін бағалатуға болады: қандай рөл атқардың, не қиын болды, қандай шешім тиімді шықты, келесіде нені жақсартуға болады?

Ойсергектер (қысқа сергіту әрекеттері)

Оқушыларды жалықтырмас үшін сабақ барысында ойсергектер ұйымдастырыңыз: есім-акроним, «өзіңе тілегенді — өзгеге тіле», «көршінің суреті», тақырыпты жасыру және т.б.

Пікірталас: ойды ашық айту және дәлелдеу мәдениеті

Пікірталас — оқушылардың өміршең мәселе бойынша өз көзқарастары мен пікірлерімен алмасуы. Бұл әрекет барысында оқушы ойын еркін айтады, сұрақ қояды, талқылайды, білім көкжиегін кеңейтуге ұмтылады.

Пікірталас ережелері

  1. 1 Тұлғаның жеке қасиеті емес, тек пікір мен көзқарас талқыланады.
  2. 2 Мақсат — жеңу емес, ақиқатқа жақындау.
  3. 3 Біреу сөйлеп тұрғанда сөзін бөлуге болмайды.
  4. 4 Келіспеуге болады, бірақ өзге пікірді сыйлау керек.

Кейде телебағдарламаларда жүргізушінің қарсы пікірді сабырмен қабылдай алмай, сөз бөліп жіберетін сәттері кездеседі. Бұл — пікірталасты сәтсіз жүргізудің көрінісі. Ал ұстаз пікірталаста шәкірттерін өз позициясын нақты айқындап, тыңдаушыға жеткізіп, дәлелдей білуге баулиды.