Арал теңізіне Сібір суларын жеткізу жобасыТарих ағымының заңдылықтары туралы ілімдер жүйелі сөз айтады
Арал теңізіне Сібір суларын жеткізу жобасы туралы ой қозғағанда, тарих ағымының заңдылықтарын еске алмау мүмкін емес. Өткен кезеңдердегі құбылыстардың кейде қайта оралып, жаңа жағдайда қайтадан күн тәртібіне шығуы — өмір диалектикасының бір көрінісі. Қайта оралатын құбылыстардың озығы да, тозығы да болады. Өткеннің бүгінмен үндесіп, болашақпен сабақтасатын тұстарын озық құндылық ретінде танып, оны уақыт талабына сай бағамдау — қоғамның парасат деңгейіне байланысты.
Өткен ғасырда солтүстік іргеміздегі Сібір өзендерінің бір бөлігін Орта Азияға жеткізу мәселесі байыпты талқыланған еді. Бір кезеңде бұл жоба нақты іске асуға жақындағанымен, уақыттың саяси-тарихи желі өзгеріп, бастама тоқтап қалды.
Табиғаттың да, адамның да бастамалары қайта оралады
Тағы бір мәнді жайт: табиғат тарихи тұрғыдан күні кеше ғана Азау мен Каспий аралығын Маныш–Шоғырай жүлгесіндегі бұғаз арқылы жалғап жатқан. Уақыт өте жер қыртысының қозғалысы ол арнаны бітеп тастады.
Екі мәселенің ортақ сипаты
- Бірі — табиғи үдеріс (арнаның жабылып қалуы).
- Бірі — адам әрекеті (Сібір суын бұру идеясы).
- Екеуі де ғасырлар өте келе болашақ мүдде тұрғысынан қайтадан назарға ілігеді.
Осы екі бағыттағы ойлар араға ғасырлар салып, бүгінгі ізденіс пен қоғамдық мүдденің көкжиегіне қайта келді. Егемен ел болу — біздің ақиқатымызға айналған тұста, ауқымды идеялар кешені қайтадан алға тартылды.
Бұл жоба нені көздеді?
Сібір өзендерінің бір бөлігін бұрып, Орталық Азияға жеткізу — адамдардың ғасырлар бойғы арманы деуге болады. Бұл тек инженерлік-техникалық шешімдерге сүйенген тар мақсат емес, Еуразия кеңістігінде экономикалық, әлеуметтік және экологиялық оң өзгерістер әкелуі мүмкін алып жоба ретінде бағаланған.
Экономикалық әсер
Су ресурстарының артуы ауыл шаруашылығы мен өндірістің тұрақтылығын күшейтіп, өңірлік даму мүмкіндігін кеңейтеді.
Әлеуметтік әсер
Сумен қамту жақсарса, елді мекендердің өмір сапасы артып, көші-қон қысымы бәсеңдеуі ықтимал.
Экологиялық әсер
Арал өңіріндегі ахуалды жұмсарту, шөлейттенуді тежеу сияқты мақсаттар күн тәртібінде тұрады.
Неге жүзеге аспай қалды?
Мұндай талпыныстар әр кезеңде түрлі тығырықтарға тіреліп отырды. Өткен ғасырдың техникалық мүмкіндіктері де ой жеткен межеге толық қол жеткізе алмады. Бұған қоса, тарихи-саяси оқиғалар жобаның жолын әлденеше рет кесті.
1980-жылдардағы қоғамдық қарсылық
1980-жылдары Ресейдегі бірқатар жазушы-қайраткерлер Сібірдің бір үлес суын оңтүстікке бұру бастамасына қарсы шықты. Қозғалыстың алдыңғы қатарында В. Распутин мен С. Залыгин секілді танымал қаламгерлер болды. Негізгі уәж — Сібірдің орман-тоғайы мен өзен-көлдерінің ықтимал зардап шегуі.
Авторлық пайым бойынша, бұл тұста қайшылықты ұстаным байқалды: Аралдың нақты қасіреті назардан тыс қалып, ал болуы-болмауы белгісіз қауіп үшін батыл қарсылық айту жеңіл көрінді. Өйткені Арал, ең алдымен, сол кеңістік үшін барын беріп, экологиялық ауыртпалықты да сол саясаттың салдарынан көтерді.
Нәтижесінде оңтүстіктегі бірқатар өңірлердің одақтық шаруашылық дәстүрдегі үміті үзілді. Бұл құбылыста әміршіл-әкімшіл, тіпті империялық астам психологияның руханият саласына дейін әсер еткен сәттері де байқалды.
Егемендік кезеңіндегі жаңа көкжиек
Дүние жаңарды. Әлемнің алтыдан бір бөлігін алып жатқан кеңістік аса жаңа тарихқа қадам басты. Егемендік еліміздің мүддесін алдыңғы орынға шығарды әрі ізденіс көкжиегін кеңейтті. Осы кезеңде шұрайлы өңірлер мен шөлейт аймақтар үшін мол су қажеттілігі бұрынғыдан да өткір көтеріле бастады.
Парасатқа негізделген шешім қажеттілігі
Су мәселесін тек өз өзендеріміздің ағынын шектеп, «өзімізде қалдыру» тәсілімен шешуге әрекеттенуге болар еді (мысалы, Ертіс ағынына қатысты). Алайда мұндай қадам жоғары өркениет мұратын ұстанған ел үшін әлемдік қауымдастық контексінде шалағай шешім болып көрінуі мүмкін. Сондықтан парасат тұғырындағы, келісім мен жауапкершілікке негізделген жол қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі күні солтүстік көршіміздің де Сібір суы мәселесіне қайтадан ынталылық таныта бастауы — назар аударарлық белгі.
Нұрман Лаура
№266 мектеп-лицей, 10-сынып оқушысы
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті