Қара сөздер. Адам баласына адам баласының бәрі - дос
Қара сөздер
Абайдың отыз төртінші қара сөзі — адамның сенімі, таңдауы, ар-ұяты және қоғамдағы мінез-құлық туралы ой толғау. Бұл сөзде ақын өлімнің ақиқатын біле тұра, оны ақылмен таразыламайтын әдетті, сондай-ақ иманның сөз жүзінде ғана қалып, іс пен мінезге айналмайтын күйін қатаң сынға алады.
Отыз төртінші сөз
Жұрттың бәрі өлетінін біледі, әрі өлім үнемі қартайтып қана келмейтінін де біледі: бір алғанын қайта жібермейді. Қазақ мұны мойындағанымен, амал жоқтан ғана көнеді; оны өз ойымен, ақылымен тексеріп, нық сеніп қабылдай бермейді.
Және де: «Әлемді жаратқан Құдай бар; ақыретте сұрау алады; жамандықты жазғырады, жақсылықты жарылқайды; жазғыруы да, жарылқауы да пенденің ісіне ұқсамайды; кейде есепсіз қинауы да, есепсіз жеткізуі де бар» деп, бәріне сендік дейді.
Бірақ мен олардың «сендік» дегеніне толық иланбаймын. Өйткені шын сенген адамға уайым іздеп, құр сөзді көбейту не керек? Ақырет пен Құдай алдында есеп бар екенін анық ұққан кісі, сол сеніміне лайық жақсылықты өзінен-ақ іздеп табады. Ал егер бұл екеуіне бұлдыр сенсе, оны қалай бекіте аламыз, қалай түзете аламыз? Ондай адамды «мұсылман» деп, «иманы бар» деп қалай айтамыз?
Екі дүниенің өлшемі
Кімде-кім «ақыретте де, дүниеде де қор болмаймын» десе, мынаны білуі керек: адамның көңілінде екі қуаныш бірдей болмайды; екі ынтық құмарлық бірдей болмайды; екі қорқыныш та, екі қайғы да бірдей болмайды. Мұндайды «тең болады» деу мүмкін емес.
Егер біреудің жүрегінде дүние қайғысы мен дүние қуанышы ақырет қайғысы мен ақырет қуанышынан артық тұрса — ол адам мұсылман емес.
Ендеше ойлап қара: біздің қазақтың мұсылмандығы қандай?
Таңдау сәті келгенде
Егер екі нәрсе қатар келсе: бірі — ақыретке керек, бірі — осы дүниеге керек; бірін алсаң — екіншісі тимейтін болса, сонда кей адам ақыретке керектіні алмай, «кейін алармын» дейді. Тіпті «келмей қалса да, кең Құдай кешіреді» деп, дәл сол сәтте дүниелік пайданы таңдайды.
Сонда ол адам жанын берер уақытта: «Мен ақыретті дүниеге сатқаным жоқ» деп өзін-өзі жұбата ала ма? Бұған сенуге бола ма?
Адам баласы — бір-біріне дос
Адам баласына адам баласының бәрі — дос. Неге десең: дүниеде жүргенде туыстығың, өсуің, тоюың, ашығуың, қайғың, қазаң, дене бітімің, шыққан жерің, барар жерің — бәрі бірдей.
Ақыретке қарай: өлуің, көрге кіруің, шіруің, қабірден махшарда сұралуың — бәрі бірдей. Екі дүниенің қайғысы мен пәлесінен қауіптенуің де, екі дүниенің жақсылығына рахаттануың да — бәрі бірдей.
Бес күндік өмірің бар ма, жоқ па?.. Біріңе-бірің қонақсың; өзің де бұл дүниеге қонақсың.
Күншілдік, көрсеқызарлық, бос талас
Онда біреудің білгендігіне өз білместігіңді таластырып, біреудің бағына, малына күндестік қылып, көрсеқызарлықпен көз аларту лайық па?
Тілеуді Құдайдан тілемей, пендеден тілеп; «өз еңбегім жансын» демей, «пәленшенікін әпер» деу — Құдайға айтарлық сөз бе? Құдай біреу үшін біреуге жәбір қылуға неге міндетті?
Екі ауыз сөздің басын қосарлық ақылы да, ғылымы да жоқ бола тұра, «өзімдікі жөн» деп құр таласып, «тәңір-ай!» деп айқайлай беру — сөз бе? Оның несі адам?
Абайдың басқа да қара сөздері — адам мінезін түзейтін, ойды оятатын рухани мұра.