Өлшем - өлшеу бірлігі мөлшер, шама
Абстракт (аннотация)
Бұл ғылыми жоба қазақтың байырғы өлшем бірліктерін тілдік және мәдени мұра ретінде қарастырып, олардың тұрмыстағы қолданысын, мағыналық өрісін және этнографиялық негізін зерделеуге бағытталған.
Зерттеудің негізгі мақсаты
- Халқымыздың мәдени және тілдік мұрасын зерттеп, зерделеу және оны қоғам игілігіне айналдыру.
- Халық тіліндегі сөз байлығын танып, байырғы өлшем бірліктері арқылы тілдік ерекшеліктерді анықтау.
Міндеттері
- Тақырыпқа қатысты әдебиеттерді қарастырып, іріктеу.
- Аймақтық жазушылар шығармаларынан байырғы өлшем бірліктерін анықтау.
- Мектеп оқушылары арасында сауалнама жүргізу.
Өзектілігі
Байырғы өлшем бірліктерін танып-білу арқылы халық тілінің сақталуына ықпал ету, әдеби тіліміздің қалыптасуына тірек болған ұлттық тілдік қорды жандандыру.
Ғылыми болжам
Егер қазақтың байырғы өлшем бірліктерін жүйелі түрде зерттесем, қазақ тілінің тарихына және халық этнографиясына қызығушылығым артып, пәнге деген ықыласым күшейеді.
Зерттеу кезеңдері
- 1-кезең: «өлшем бірліктері», «байырғы өлшем бірліктері» ұғымдарымен жұмыс; аймақтық жазушылар еңбектерімен танысу; қосымша дереккөздерді іздеу және талдау.
- 2-кезең: мектеп оқушыларымен сұхбат және сауалнама жүргізу; мәліметтерді жинақтау, сұрыптау, жүйелеу.
- 3-кезең: зерттеу жұмысын дайындау және рәсімдеу.
Әдіс-тәсілдері
Материалдарды талдау, салыстыру, жүйелеу және қорытындылау.
Жаңашылдығы
Байырғы өлшем бірліктерін зерттеуде аймақтық жазушылар мұрасын дереккөз ретінде қолдану.
Зерттеу нысаны
Байырғы өлшем бірліктерінің атаулары.
I бөлім
Кіріспе
Өлшеу не үшін керек?
«Рухани жаңғыру – болашаққа бастар жол» бағытын негізге ала отырып, ұлттық жаңғырудың маңызды тіректерінің бірі ретінде байырғы өлшем ұғымдарына назар аудару орынды. Көп ғасырлық мәдениет топырақта тыныстап, тарихи өткен тәжірибемен нәр алған кезде ғана ұлттық жаңғыру шынайы сипат алады. Сондықтан байырғы өлшемдердің қолданылу аясын, күнделікті тұрмыстағы рөлін және мағыналық салмағын саралау – зерттеудің өзекті қыры.
Ежелгі адамдар бастапқыда өлшеуді дәл есеп үшін емес, шамамен болжау үшін қолданған: тәуліктің мезгілін, жыл маусымдарын, тіпті өз жасын да жуықтап бағалаған. Уақыт өте келе адамзаттың тәжірибесі молайып, Күн мен жұлдыздарды бақылау арқылы уақытты өлшеуді үйренді, ұзындықты есептеу тәсілдерін қалыптастырды. Бұл білім сарайлар мен мазарлар салуда, кеңістікті межелеуде қолданылды.
Уақыт — адамдар өлшеп үйренген алғашқы ұғымдардың бірі. Бұрын күн мен түнді жұлдыз, от, су және көлеңке арқылы шамалап анықтау тәсілдері кең тараған.
II бөлім
Негізгі бөлім
Адам денесімен неге өлшейді?
Адамның денесі — ең алғашқы өлшеу құралы. Сызғыш пен арнайы аспаптар пайда болғанға дейін адамдар заттарды өз дене мүшелерімен салыстырып өлшеген. Бүгіннің өзінде көлем мен қашықтықты шамалауда дене мүшелерінің атаулары өлшемдік ұғым ретінде қолданылады.
- Ең ірі «өлшем мөлшері» ретінде адамның бойы (дене ұзындығы) алынған.
- Ең ұсақ мөлшер ретінде шаштың қалыңдығы сияқты өте нәзік өлшемдер аталған.
- Саусақ өлшемдері әр адамда әртүрлі болғандықтан, дәл өлшеуге толық сенімді негіз бола бермеген.
Осыдан «бас бармақ қағидасы» тәрізді түсініктер қалыптасып, «шамамен» деген мағынаны білдірген. Көптеген еуропалық тілдерде «дюйм» сөзі бастапқыда саусақ өлшемімен байланысты болғаны да бұл дәстүрдің кең тарағанын көрсетеді.
Халық өлшемдері — ұлт тұрмысының айнасы
Қазақ дүниетанымында әр ұғымның шегі мен шамасы бар деп қабылданған. Өлшем бірліктері тек сандық көрсеткіш емес, ішкі рухани салмақтың сыртқы көрінісі ретінде де бағаланған. Заттың биіктігі мен тереңдігі, қаттылығы мен жұмсақтығы — бәрі адамның түйсігіне әсер ететін сипаттар.
Өлшем сөздерінің қолданылу өрісі
Байырғы өлшемдер мағынасына қарай нақтылы және жобалы шамаларға, жер арақашықтығына, салмаққа, ұзындыққа, көлемге, уақытқа, жас мөлшеріне, сондай-ақ қатты және сұйық заттарға қатысты өлшемдерге сараланады.
Ескерту: бұл тізім — мәтінде аталған өлшемдік сөздердің іріктелген бөлігі; халық тілінде мұндай бірліктер өте көп.
Мақал-мәтелдердегі өлшем ұғымы
- «Екі елі ауызға, төрт елі қақпақ.»
- «Ауру батпандап кіреді, мысқалдап шығады.»
- «Біреудің мінінің бір елі артықтығы бар.»
«Батпан» және «дыр»
Батырлар жырында алып батырдың күрзісі жиі түрде батпан өлшемімен сипатталады. Аймақтық өлшем айырмашылықтарына байланысты батпанның нақты салмақ мәні әр өңірде әртүрлі болған.
Батпанға мағыналас тағы бір атау — дыр (үлкен, ірі, зор). Екеуі де өлшемдік ұғымды білдіреді. Өлшем — мөлшер мен шаманы анықтайтын өлшеу бірлігі; ол көлем, салмақ, қысым, температура сияқты қасиеттерді белгілеуге мүмкіндік береді.
Ұсақ мөлшерді білдіретін өлшемдер
Өте аз көлемді білдіретін сөздердің бірі — шынашақ («шынашақтай»). Бұл атау саусақтың ең кішкентайына қатысты туған. Түркі тілдерінің кейбірінде оған төркіндес сөздер «болмашы, өте кішкентай» мағынасында қолданылады.
Сонымен қатар түйірдей, тырнақтай, кенедей, тұрымтайдай, тарыдай, титтей, уыстай, тоқымдай, шымшым тәрізді сөздер де «кішкене» ұғымын өлшем ретінде жеткізеді.
Мысқал мен қадақ: салмақ өлшемдері
Мысқал
Салмақ өлшемі ретінде берілген деректе мысқал шамамен 25 грамға тең деп көрсетіледі. Бір қадақта 96 мысқал бар деген мәлімет те кездеседі.
Қадақ
Мәтінде қадақ шамамен 200 грамға тең салмақ өлшемі ретінде беріледі.
Ауыз әдебиетінде: «…Азғантай қалды қадақтай…» тәрізді жолдар кездеседі. Сондай-ақ «Гауһарды мысқалдап өлшейді» деген мақал мысқалдың «аз, болар-болмас» мәнмен астасатынын аңғартады.
Әшмүшке — қадақтың сегізден бір бөлігі ретінде түсіндіріледі.
Қашықтық, уақыт, салмақ, тереңдікке қатысты өлшемдер
Ертеректе Шығыс елдерінде ұзындық өлшемдері адамның дене бөліктеріне негізделген. Қазақ ұғымында да елі, тұтам, қарыс, сүйем, кез, құлаш, шақырым сияқты атаулар кең қолданылған.
Күнделікті тұрмыста жиі кездесетін өлшемдер
Ауылдық ортада, ауызекі тілде уақытқа қатысты бие сауым, сүт пісірім, қас пен көздің арасында, қашықтыққа қатысты қадам, қарға адым тәрізді тіркестер жиі айтылады. Ал салмақ өлшемдері ретінде батпан, пұт, қадақ, мысқал сияқты атаулар тарихи тұрмыстық тәжірибеден туындаған.
Осы жоба материалы байырғы өлшем бірліктерінің тілдік мұра ретіндегі құндылығын көрсетуге және оларды оқу-танымдық ортада қолдануға негіз қалыптастыруға бағытталады.