Алыс сапардан келген жолаушының туыстарына сыйы Дәм ауыз тию
Қазақстан тарихы • 8-сынып
Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері
Бұл материалда қарым-қатынас мәдениетіне, өзара сыйластыққа, қонақжайлыққа және отбасы құндылықтарына қатысты қазақ халқының кең тараған әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері жүйеленіп беріледі.
Негізгі бөлімдер
- Қонақжайлық және өзара көмек әдет-ғұрыптары
- Әдептілік пен сыпайылық дәстүрлері
- Жасы үлкендерге құрмет көрсету
- Бата беру
- Тамырлық әдет-ғұрпы
- Қоныс таңдау әдет-ғұрпы
- Отбасылық және неке дәстүрлері
- Бала тәрбиесіне қатысты салттар
Қонақжайлық және өзара көмек әдет-ғұрыптары
Қазақ қоғамында қонақты құрметтеу мен бір-біріне қол ұшын беру — өмір салтының өзегі. Үйге келген адамға ықылас таныту, дәм татқызу және ортақ қуаныш пен қиындықта бірге болу дәстүр арқылы бекіген.
Қонақ күтуге қатысты
- Қонақасы
- Қонаққа құрмет көрсету үшін арнайы ас беру, дастархан жайып, көңіл бөлу.
- Дәм ауыз тию
- Үйге бас сұққан кез келген адамды дәмнен ауыз тигізіп, ақ ниет білдіру.
- Ерулік
- Жаңа көшіп келген көршіге немесе туысқа дастархан жаю, таныстықты нығайту.
- Қалау
- Үйге келген қонақтың сол үйдегі ұнаған бір затын қалап алуы (иесінің ризалығымен орындалады).
Ынтымақ пен көмекке қатысты
- Қымызмұрындық
- Қымыз ашыту маусымының басталуына байланысты жасалатын дәстүрлі басқосу, дәм таттыру.
- Жылу жинау
- Қиын жағдайға ұшыраған адамға жұрт болып көмек көрсету, қолдау білдіру.
- Жұртшылық (жұртшылдық)
- Адамды қарыздан құтқаруға, ауыртпалықтан арылтуға жұрт болып жәрдемдесу.
Әдептілік пен сыпайылық дәстүрлері
Сый-сияпат алмасу, қуанышты бөлісу, жол-жоралғы жасау — адамдар арасындағы жылылықты арттыратын мәдениет. Бұл әдет-ғұрыптар қарым-қатынасты бекітіп, жақындықты нығайтады.
Базарлық
Алыс сапардан келген жолаушының туыстары мен жақындарына әкелетін сыйлығы.
Байғазы
Жаңа киімге, жаңа бұйымға байланысты берілетін сый немесе кәде.
Сарқыт
Мереке, той-думаннан әкелінетін дәм-тұз, тағам үлесі.
Сәлемдеме
Жақын туыстарға арнайы жіберілетін сыбаға, көбіне сүр ет түрінде.
Сүйінші
Қуанышты хабар жеткізген адамға берілетін сый, ризашылық белгісі.
Ажырасу аяқ
Қоштасу, жолға шығарып салу кезінде дәм беру дәстүрі.
Отбасылық және неке саласындағы салт-дәстүрлер
Отбасыға қатысты дәстүрлер адамның өмір кезеңдерін айқындап, ұрпақ сабақтастығын бекітеді. Әрбір жоралғының тәрбиелік мәні және қоғамдық жауапкершілігі бар.
Негізгі жоралғылар
-
Азан шақырып ат қою
Нәрестеге есім беру рәсімі.
-
Сүндетке отырғызу
Ұл баланы сүндеттеу дәстүрі.
-
Атастыру
Екі жасты алдын ала сөз байласу.
-
Құда түсу
Құдалық рәсімін өткізу, екі жақтың келісімі.
-
Неке қию
Ерлі-зайыптылықты рәсімдеу дәстүрі.
-
Әмеңгерлік
Отбасын сақтау мақсатындағы көне дәстүрлердің бірі.
Қысқаша қайталау: сәйкестендіріңіз
Төмендегі жұптар негізгі ұғымдарды қайталауға көмектеседі.
Термин — мағынасы
Қонақасы
Қонаққа құрмет көрсету үшін ас беру.
Дәм ауыз тию
Келген адамға дәм татқызу.
Ерулік
Жаңа көршіге/туысқа дастархан жаю.
Қалау
Қонақтың ұнаған затын қалап алуы.
Қымызмұрындық
Қымыз маусымының басталуына қатысты дәстүр.
Жұртшылық (жұртшылдық)
Қарыздан/қиындықтан құтылуға көпшілік болып көмектесу.
Базарлық
Сапардан келген адамның туыстарына сыйы.
Сарқыт
Тойдан/мерекеден әкелінетін тағам.
Сәлемдеме
Жақын туыстарға арнайы жіберілетін сыбаға (сүр ет).
Сүйінші
Қуанышты хабар жеткізгенге берілетін сый.