Қазақша рефераттар

Жамбас белдеуін

Сабақтың тақырыбы және мақсаттары

Тақырып: Бұлшық еттер, бұлшық ет типтері, олардың құрылысы мен маңызы. Сабақтың негізгі мақсаты — оқушыларға бұлшық еттердің топтарын, қызметін және адам ағзасындағы рөлін жүйелі түрде түсіндіру, ойлау және сөйлеу дағдыларын дамыту, сондай-ақ салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.

Білімдік мақсат

Бұлшық еттің негізгі топтарын және олардың маңызын түсіндіру.

Дамытушылық мақсат

Қызметтерін салыстыру арқылы ойлау қабілетін қалыптастыру; өз ойын анық жеткізу, сөйлеу және талдау дағдыларын жетілдіру.

Тәрбиелік мақсат

Денсаулықты сақтауға, салауатты өмір салтын ұстануға баулу.

Сабақ форматы

  • Сабақ түрі: жарыс сабақ
  • Әдіс-тәсіл: топпен жұмыс, СТО жобасының элементтері

Ресурстар және байланыс

  • Құрал-жабдықтар: интерактивті тақта, слайдтар, адам қаңқасының үлгісі
  • Пәнаралық байланыс: қазақ әдебиеті, география, салауаттану, бейнелеу өнері

Сабақтың құрылымы (кезеңдер)

  1. I. Ұйымдастыру кезеңі

    Сабаққа назар аударту, топтарға бөлу, мақсатты нақтылау.

  2. II. Үй тапсырмасын тексеру

    «Білгенге маржан»: графикалық диктант, сандық лабиринт, миға шабуыл, «Ойлан тап», жұмбақ өлеңдер.

  3. III. Білімді жинақтау

    Жарақат түрлері бойынша талдау: сіңірдің созылуы/соқылуы, сүйектің сынуы, буынның шығуы.

  4. IV. Қызығушылықты ояту

    Омыртқа саулығын анықтауға арналған тест.

  5. V. Сергіту сәті

    Қысқа қимыл-қозғалыс жаттығулары.

  6. VI. Жаңа сабақ

    Мағынаны тану: бұлшық еттер, типтері, құрылысы, маңызы.

  7. VII. Бекіту

    Фронтальды сұрақтар, суреттермен жұмыс, тест тапсырмалары.

  8. VIII. Қорытынды

    Ой толғаныс, семантикалық карта арқылы жинақтау.

  9. IX–X. Бағалау және үй тапсырмасы

    Бағалау критерийлері, үй жұмысы мен қайталау тапсырмалары.

Үй жұмысын тексеру: тапсырмалар жинағы

Графикалық диктант (сүйек жүйесі)

Төмендегі тұжырымдарды «дұрыс/бұрыс» деп белгілеңіз.

  1. 1.Сүйек дәнекер ұлпадан құралған.
  2. 2.Шүйде сүйегінде үлкен тесік болады.
  3. 3.Бассүйек тек мидан ғана тұрады.
  4. 4.Омыртқа жотасы 35–36 омыртқадан құралған.
  5. 5.Адамда доға тәрізді иілген 12 жұп қабырға болады.
  6. 6.Иық белдеуі екі жауырын мен екі бұғанадан тұрады.
  7. 7.Тоқпан жілік аяқ қаңқасына жатады.
  8. 8.Аяқтың еркін қозғалатын сүйектеріне кәрі жілік жатады.
  9. 9.Сүйек тұтастығының бұзылуы «сыну» деп аталады.
  10. 10.Омыртқа, білезік, қабырға — қысқа сүйектер.

Жауап кілті

1+, 2+, 3−, 4−, 5+, 6+, 7−, 8−, 9+, 10−

Сандық лабиринт (жылдам сұрақтар)

Адамда қанша сүйек бар?
200
Бел омыртқа саны қанша?
5
Қабырға саны қанша?
12 жұп
Құйымшақ неше омыртқадан тұрады?
4–5
Сегізкөз неше омыртқаның бірігуінен тұрады?
5
Арқа (кеуде) омыртқаларының саны қанша?
12
Омыртқа саны қанша?
33–34
Адам қаңқасы неше топқа бөлінеді?
3
Мойын омыртқаларының саны қанша?
7
Аяқ табаны қанша майда сүйектен құралған?
26

«Миға шабуыл»: топтық сұрақтар

1-топ: Алғырлар

  • Лордоз — омыртқаның алға қарай иілуі.
  • Бейорганикалық заттар сүйекке беріктік береді.
  • Асықты жілікпен қатар орналасқан жіңішке сүйек — шыбық сүйек.
  • Бас сүйек ми сауыты және бет сүйектен тұрады.

2-топ: Тапқырлар

  • Білезікте 8 сүйек болады.
  • Органикалық заттар сүйекке иілгіштік береді.
  • Аяқ жіліктері: ортан жілік, асықты жілік.
  • Сүйек құрамы: 30% органикалық, 70% бейорганикалық.

3-топ: Білгірлер

  • Толарсақта 7 сүйек болады.
  • 14 сүйектен тұратын қол бөлімі — саусақ сүйектері.
  • Кифоз — омыртқаның артқа қарай иілуі.
  • Жамбас пен сегізкөз тұтасып жамбас белдеуін құрайды.

«Ойлан тап»: топбасшылар сайысы

  • 1-топ: бас қаңқасын қаңқадан көрсетіп, сипаттау.
  • 2-топ: иық белдеуін көрсетіп, сипаттау.
  • 3-топ: жамбас белдеуін көрсетіп, сипаттау.

Жұмбақ өлеңдер (жауаптарымен)

Қақпақтай екен деп те сипаттайды, ауа райын кейде ол да болжайды. Пішіні үшбұрышты, өзі жалпақ — жауабын тап.

Жауабы: Жауырын

Қазақша күресте бар бір әдісі, халқымның қадірлі ол мүше-асы. Атқа отыруда да кездеседі — осы сүйекті ата.

Жауабы: Жамбас

Дәнекер ұлпадан тұратын «орманы» бар, қозғалмайтын сүйектен жасалған қорғаны бар. Ақыл-ойыңның қорғаны — бұл қай сүйек?

Жауабы: Бас сүйек

Бірінің үстінде бірі тұрады, дәл ортасы — жұлынның тұрағы. Төрт жерден иілім жасайды — бұл не?

Жауабы: Омыртқа жотасы

Қызығушылықты ояту: омыртқа саулығын бағалау тесті

Төмендегі 10 сұраққа «Иә» немесе «Жоқ» деп жауап беріңіз. Нәтижені бағалау үшін жауап кілтін қолданыңыз.

Сұрақтар

  1. Түнде ұйықтағанда арқаңызды қисайтып жатасыз ба?
  2. Мойынды қимылдатқанда мойын омыртқалары «кітірлей» ме?
  3. Сізде артық салмақ бар ма?
  4. Ұзақ уақыт тік тұру қиын ба?
  5. Кешке қарағанда таңертең денені тік ұстау жеңілірек пе?
  6. Жамбас жүйкесі талаурап, белді жиі «шаншу» мазалай ма?
  7. Жазу немесе асхана үстелінде бүкірейіп отырасыз ба?
  8. Өте жұмсақ төсекте ұйықтайсыз ба?
  9. Дененің әр бөлігінде қабыну жағдайы жиі байқала ма?
  10. Орныңыздан тұрған кезде бірден қозғала алмай қалған кездер болды ма?

Нәтижені түсіндіру

0–2 «Иә»

Арқа мен омыртқаға қатысты айқын дерт белгісі байқалмайды.

3–5 «Иә»

Бұлшықет жасушаларындағы зат алмасуда бұзылыс болуы мүмкін. Көбіне бұл бұлшықет тіндеріне қажетті аминқышқылдардың жеткіліксіздігімен байланысты. Омыртқа мәселелері В6, В5, В2 дәрумендерін жеткіліксіз қабылдаудан күшеюі ықтимал.

6 немесе одан көп «Иә»

Жүйке жүйесінде кінәрат болуы немесе омыртқаға зақым келуі мүмкін. Дәрумен қорының азаюы да әсер етуі ықтимал. Е және С дәрумендері қабынудың алдын алуға көмектеседі.

Жаңа тақырып: бұлшық еттер және олардың маңызы

Бұлшық еттердің маңызы

Ағзаның енжар бөлігі — қаңқа. Оны қимыл-қозғалысқа келтіретін — бұлшық еттер. Бұлшық еттер тірек-қимыл жүйесінің белсенді бөлігі болып табылады: денені тік ұстауға, әртүрлі қалыпқа келуге мүмкіндік береді, ішкі мүшелерді қорғайды және тыныс алу қозғалыстарын қамтамасыз етеді.

  • Құрсақ бұлшық еттері ішкі мүшелерді тұрақтандырып, қорғайды.
  • Көкет (диафрагма) кеуде және құрсақ қуысын бөліп тұрады.
  • Қабырғааралық бұлшық еттер тыныс алу қозғалыстарына қатысады.
  • Адамда 600-ден астам қаңқа бұлшық еті бар.

Бұлшық еттердің құрылысы: негізгі идеялар

Қаңқа бұлшық еті

Көлденең жолақты талшықтардан тұрады. Талшықтар ішінде нәруыз жіпшелері болады, соның арқасында бұлшық ет жиырылады. Талшықтардан — шоғырлар, шоғырлардан — тұтас бұлшық ет түзіледі.

Бірыңғай салалы бұлшық ет

Көптеген ішкі мүшелер мен қан тамырларының қабырғасын құрайды. Жасушалары бір ядролы, ұршық тәрізді; қозу баяу өтеді және еріктен тыс жұмыс істейді.

Жүрек бұлшық еті (миокард)

Көлденең жолақты құрылымға ие, бірақ жұмысы ерікке бағынбайды; жүрек қызметін үздіксіз қамтамасыз етеді.

Сіңір арқылы бекіну және қанмен қамту

Бұлшық ет дәнекер ұлпамен қапталады, ол ұшында сіңірге айналып, сүйектің ойысына/төмпешігіне бекиді. Қан тамырлары бұлшық етті оттек және қоректік заттармен қамтамасыз етіп, алмасу өнімдерін әкетеді.

Бұлшық еттердің негізгі топтары (орналасуына қарай)

Бас және мойын

Бас бұлшық еттері мимикалық және шайнау бұлшық еттеріне бөлінеді. Мойын бұлшық еттері басты тепе-теңдікте ұстап, бас-мойын қозғалысына және жұтуға қатысады.

Дене

Қабырғааралық бұлшық еттер мен көкет тыныс алуды қамтамасыз етеді. Құрсақ бұлшық еттері денені бүгуге, тынысқа және ішкі мүшелер жұмысын қолдауға қатысады; мүшелерді қорғайды.

Аяқ-қол

Дельта тәрізді бұлшық ет қолды қозғалтады. Бицепс шынтақты бүгеді, трицепс жазады. Сан арқылы тігінші бұлшық еті өтеді — ол ең ұзын бұлшық ет.

Бекіту: сұрақтар мен шағын тапсырмалар

Фронтальды сұрақтар

  • Бұлшық еттердің маңызы қандай?
  • Бұлшық еттің құрылысы қалай ұйымдасқан?
  • Бұлшық еттің қандай түрлері бар?
  • Бұлшық еттер сүйекке қалай бекиді?
  • Орналасуына қарай бұлшық еттер қалай бөлінеді?
  • Ең ұзын бұлшық ет қалай аталады?
  • Адамда шамамен қанша қаңқа бұлшық еті бар?
  • Қаңқа бұлшық еті қандай ұлпадан түзілген?
  • Бұлшық еттің қажуы неге байланысты болуы мүмкін?
  • «Шыныға білмеген, тыныға да білмейді» деген ойды қалай түсінесіз?

Практикалық бақылау (гантель мысалы)

Екі оқушы 5 кг гантельмен жұмыс істейді: біреуі тек көтеріп ұстайды, екіншісі көтеріп-түсіріп қайталайды. 35 секунд ішінде қайсысының қолы тезірек шаршайды? Нәтижені бұлшық ет жұмысының түрлерімен байланыстырып түсіндіріңіз.

Суреттермен жұмыс

Суретке қарап, қайсысы бірыңғай салалы, қайсысы көлденең жолақты (қаңқа), қайсысы жүрек бұлшық еті екенін ажыратып, сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары

  1. 1) Бұлшық етке тән қасиет:

    A) жиырылғыштық    B) өткізгіштік    C) мықтылық

  2. 2) Бір шеті сүйектерге, екінші шеті тері асты қабатына бекінетін бұлшық ет:

    A) мимикалық    B) шайнау    C) арқа

  3. 3) Кеуде мен құрсақ қуысын бөліп тұратын күмбез тәрізді бұлшық ет:

    A) арқа    B) мойын    C) көкет (диафрагма)

  4. 4) Арқа бұлшық еттері:

    A) трапеция, ромб тәрізді    B) диафрагма    C) бицепс

  5. 5) Адам еркіне бағынатын бұлшық ет:

    A) жүрек    B) қаңқа    C) бірыңғай салалы

Қосымша бөлім: эмоциялар және мимика

Эмоциялар адамның бетінен бірден байқалады. Психологтар негізгі 6 эмоцияны бөледі және әр эмоцияға тән бет-әлпет белгілері болады. Бұл белгілердің бір бөлігі адамның табиғи, туа біткен мимикалық реакцияларымен байланысты.

Жалған күлкіні ажырату

  • Табиғи күлкі

    Еріндер кеңірек жазылады, шықшыттар сәл жоғары көтеріледі, көздер сығырайып кетеді.

  • Жалған күлкі

    Көбіне тек еріндер қозғалады, ал көзқарас суық әрі бейтарап болып қалады.

Қорытынды: ой толғаныс және жинақтау

Сабақ соңында семантикалық карта арқылы «Бұлшық еттер, олардың типтері, құрылысы және маңызы» тақырыбы жинақталады. Негізгі идея: бұлшық еттер — қимыл-қозғалыстың негізі, ағзаның тұрақты қалпы мен ішкі жүйелердің жұмысын қамтамасыз ететін маңызды құрылым.

Не білдім?

Бұлшық еттердің қызметі, құрылысы және түрлері туралы негізгі ұғымдарды жүйеледім.

Не қызық болды?

Бұлшық еттің сіңір арқылы бекінуі және түрлі бұлшық ет типтерінің айырмашылығы.

Не дамыту керек?

Қимыл мәдениеті, дене қалпын дұрыс ұстау және денсаулыққа жауапкершілік.