Бұрынғы қазақ қыздары мен келіншектері бет - аузын боямайтын

Бұрынғы қазақ қыздары мен келіншектері бет-аузын бояп, жасанды әр беруге әуес болмаған. Өзін ұқыпты ұстаудың ең негізгі жолы — табиғи күтім еді: жұпар сабынмен жуыну, шашы түспесін әрі ажарлы болсын деп қатықпен немесе ірімшіктің сарысуымен жуу, бетке әжім түспесін деп кілегей жағу.

Уақыт өте келе, шашты жұмсартып, үлбірету үшін жұмыртқа қолдану да үйреншікті тәсілдердің қатарына қосылған.

Адамгершіліктің табалдырығын аттамауға берік көшпелі ортада қыз-келіншектер артық назар аудартатын бояудан да, ашық-шашық киімнен де бойын аулақ ұстауға тырысқан. Дәстүрлі түсінік бойынша, біреудің нәпсісін қоздыру — намахрамға себеп болып, діни-имани тұрғыдан күнәға жетелеуі мүмкін деп сақтанған.

Сондықтан олар омырауын, балтырын көрсетпеуге, жалпы тәнін жабық ұстауға ұмтылған. Мұның пайдалы жақтары да атап айтылады: әдепке бейімдеу, денсаулықты сақтау және өзін “базарға салмау”, яғни арзан назарға құмартпау.

Әдепке бейім деудің бір мәні — қыздардың “мені көр, маған қызық” дегендей әсіре боянуына бармағаны. Ерінді шиедей қып, көз айналасын қап-қара қылып баттастырып жіберу — жарасымнан гөрі жасандылыққа жақын.

Қою бояудың ерінге тым жағылғаны кейде сәтсіз көрініп, қасындағыны да еріксіз жиіркендіретіні айтылады. Бұдан бөлек, қазіргі химиялық бояулардың бір бөлігі ерін арқылы сілекеймен араласып, асқазанға түсуі ықтимал; ол денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін деген күдік те бар. Осы тұрғыдан алғанда, бояуды көп қолданбаған бұрынғы қазақ әйелдері мұндай қауіптен алысырақ болды деуге болады.

Бұл ойды қазіргі ғылым да жалпы мағынада қуаттайды: тері мен ағзаға түсетін химиялық жүктеме артқан сайын, тәуекел де көбейеді.

Ертеде қазақ қыздары ұяң, биязы, сөзге сараң, тайраңдауға жоқ болған деп суреттеледі. Көбі махаббатын тілмен ашық айтқаннан гөрі, ұялып өңімен білдіргенді артық көрген. Ұялған сәттегі екі беттің лып қызаруы, дененің діріл қағуы, тілдің күрмелуі — авторлық баяндауда ерекше бір ғажайып ретінде беріледі.

Ақбоз үйдің артынан алакеуімде аттандырып тұрып “Қош, қалақатай” деген сөзді естігенде қимай жаутаңдаудың өзі қандай нәзік көрініс! Осындай тылсымнан жаралғандай жандар сұлулықты қолдан жасап, дарақылыққа бара ма деген ой айтылады.

Бұл жерде қыз-келіншектерге “таранба, боянба” деп тыйым салу мақсат емес. Айтылар лебіз — шектен шықпау. Ерінге қызылды тым баттастырмау, жалпы қандай нәрсе болсын мөлшерден асса — ұнамсыз көрінетіні еске салынады.

Сұлулықтың өзі табиғаттың әркімге бірдей үлестіре бермейтін сыйы. Бірақ қыз бен келіншектің өзін әсем ұстап жүруі, әрине, керек. Тек соның мөлшерін, орнын, уақытын білген жөн.