Бұнда Сақтан тараған массагет тайпасының тұңғыш әйел патшасы

Қазақ тарихындағы әйелдер: Томирис

Әлемге әйгілі әйел тұлғалардың қатарында сақ патшайымы Томиристің есімі жиі аталады. Ол б. з. д. VI ғасырда өмір сүрген деп көрсетіледі (шамамен б. з. д. 570–520 жж.). Кей деректерде Томирис атақты скиф көсемі Ишпақай әулетінен тарайды делінсе, енді бір деректерде оны Тұран патшасы Афрасиабтың қызы ретінде сипаттайды. Тарихшылардың айтуынша, әкесі дүние салғаннан кейін таққа отырған.

Томирис — Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы түркі халықтарының арғы тегі саналатын сақтардың аңызға айналған билеушісі. Көрікті әрі ақылды, жауынгерлігімен танылған ол күйеуі қайтыс болғаннан кейін ел басқаруды өз қолына алады.

Кирмен қақтығыс: құдалықтан соғысқа дейін

Жаугершілікті мақсат еткен парсы патшасы Кир айналасын жаулап, билігін кеңейтуді көздейді. Оның назары сақ даласына да ауып, байлығын иемденуді ойлайды. Томиристің күйеуінің қайтыс болғанын пайдаланып, ол патшайымға құда түсіруге адам жібереді. Алайда сұңғыла билеуші Кирдің мақсаты өзіне емес, сақ жеріне бағытталғанын аңғарып, ұсынысты қабылдамайды.

Қулығы іске аспаған Кир соғысқа жетелейтін қадамға барады: Томиристің он алтыдан асқан ұлы Спаргапты (Спаргапсис) тұтқынға түсіреді. Жеткен мәліметтерде Томиристің Кирге қатты ескерту жасағаны айтылады: ұлын қайтарып, еліне аман кетуін талап етеді; әйтпесе «қанға тоймас басыңды қанға тұншықтырамын» деп серт береді.

Кир бұл талапқа көнбей, шайқасатынын мәлімдеп, Томиристің елшісін кері қайтарады. Тұтқында босайтынына үміті үзілген жас жігіт өзіне қол жұмсайды. Баласының қазасы Томиристі күйзелтіп, кекке толтырады.

Сақтардың көтерілісі және жеңіс туралы аңыз

Томирис ата-бабадан қалған ұлан-ғайыр жерді жауға таптатпауға және «қанға — қан» қағидасымен кек қайтаруға бел буады. Ұлының өліміне бүкіл сақ тайпасы күңіреніп, бір кісідей атқа қонады. Кей мәліметтерде соғысқа қыз-келіншектердің де қатысқаны айтылады.

Аңыз желісінде сақтар парсы әскерін ойсырата жеңіп, Кир қаза табады. Ең көп тараған баяндауда Томирис Кирдің басын алдырып, «аңсағаның қан еді, іш енді соны» деп, оны қан толтырылған торсыққа салдырғаны айтылады. Бұл оқиғадан кейін сақтарға қарсы басқа жаулардың да именіп қалғаны туралы дерек кездеседі.

Есімнің жазылуы: Томирис пе, Тұмар ма?

Қазақ зерттеушілерінің еңбектерінде Томиристің есімі әртүрлі нұсқада ұшырасады: Томирис, Тұмар, Томырыс және т.б. Қазақ тарихшыларының бір бөлігі оны «Тұмар» деп атап жүр. Алайда қазіргі қолдағы деректер арқылы бұл мәселенің дұрыс-бұрысын нақты айқындау қиын.

Сонымен бірге сақ жұрты оның есімін гректерше дәл «Томирис» деп атамағаны анық деген пікір айтылады. Ежелгі эллиндіктер кей есімдерді өз тілдік үлгісіне бейімдеп жазған: мысалы, Арыс — Анахарсис, Тоқсары — Токсарид, Тарғытай, Ишпақай тәрізді нұсқалар кездеседі. Осы қатарда Томирис есімінің де түрліше берілуі ықтимал.

Қазіргі мәдениеттегі бейнесі: «Жер-ана» монументі

2008 жылы Астана қаласында «Жер-ана» монументі ашылды. Композицияда сақ ханшайымы Томирис алып бұқаның үстінде бейнеленген. Ескерткіш шығыстағы көне мүсін өнері стилін еске түсіреді: бұқа биік тұғырда орналасқан, мүйізінің ұзындығы шамамен жеті метр деп көрсетіледі, ал Томирис қолын кең жайған кейіпте көрінеді.

Монументтің авторы — Ресейдің танымал мүсіншісі, суретші әрі зергер Даши Намдаков. Оның туындылары көбіне көшпенділер әлемімен, батырлар мен салт аттылармен, сакральды бейнелермен, тотемдік жануарлар және мифологиялық кейіпкерлермен сабақтасып жатады.