Бізге кім қарап тұр соншама
Аршын Нұрбақыт • Дереккөзі: Abai.kz
Шағын мейрамханада осы өңірге еңбегі сіңген белгілі қоғам қайраткерінің құрметіне, мектепке оның атын беру салтанатына орай көл-көсір дастархан жайылды. Әкім бастаған игі жақсылар салтанатты әуенмен, байыппен басып, төрге ыңырана барып жайғасты.
Мейрамхананың іші алуан түрлі гүлдермен, қызыл-жасыл шарлармен безендірілген. Үстел үстінде «құстың сүті мен жылқының өтінен басқаның бәрі бар» дейтіндей: неше түрлі тағам, неше түрлі дәм. Күндері қарапайым тойларда ала-құла киініп, дабырлап жүретін даяшылар бүгін бірыңғай жасыл форма киіп, сауысқандай сақ қимылдайды. Мұның өзі ұйымдастырушылардың банкетке тас-түйін дайындалғанын аңғартады.
Төр мен төмен: шенге қарай орын, сөзге қарай салмақ
Орын тәртібі
Қонақтар шен-шекпеніне қарай төрден төмен қарай жайғасты: ең жоғарыда Астанадан, Алматыдан келген «үлкен кісілер», одан кейін әкім бастаған ауданның атқа мінерлері мен мекеме басшылары. Ең төменгі үстелге ауыл әкімдері бір орынға екіден қысылып отырды.
Ауызекі «әзілдің» ащылығы
Төменгі үстелде отырғандардың бірі «Көңіл сиса бәрі сияды» деп маймөңкелей сөйлеп еді, ар жақта отырған дәу сары жақтырмай: «Көңіл сиғанмен, кө... симаса не істейсің?» деп гүр ете түсті. Салтанаттың сыртқы жылтырының астында мінез де, менмендік те бой көрсетті.
Сахна сыртындағы аштық: «мәдениетті болайық» деген бұйрық
Бұл жиынға ауданның «сүт бетіне шығар» өнерпаздары түгел жиналған: әнші-күйші, ақындар. Есіктен кіре берістің оң жағына музыкалық аппараттар құрылып, қасына «Ғажайып» фольклорлық ансамблі жайғасты. Ансамбль жетекшісі Ерденнің басындағы оюлы қалпағы үндіс көсемдерінің салтанатты бас киіміндей алабөтен көзге ұрып тұр.
Арзан гельмен шашын жылтыратып қатырған «пацан» асаба тақпақтата сөйлеп, төрде отырған қаладан келген лауазымды кісіден бата сұрады. Ақсақалдар тұрғанда күтпеген сұрақтан дағдарып қалған кісі: «Екі жас бақытты болсын» деп әреңдене бастап, әйтеуір бата берген болды.
Сөз мәдениеті ме, сөздің соққысы ма?
Асаба мәз болып, күлкі қуған қарымта «бата» айтты: қаладағы әйелдердің бәрі ғашық болсын, «ғашық болмағандары» туралы да орынсыз қалжың қосты. Қонақтар күлкіге шашалып, ду қол шапалақтады. Ал салтанаттың ең ауыр жүгі сахна шетінде, аппараттың жанында тұрғандардың иығына түсе бастады.
Банкет басталып, ән-күйден шашу шашылды. Қонақтар ақжарма тілектерін айтып, тойдың қызуы артты. Ерден концерттік нөмірді реттеп, екі ортада алақ-жұлақ боп, «қасқыр көрген ақбөкенше» жүгіріп жүр. Бірақ өнерпаздардың жанына батқаны — көз алдыларында отырып қонақтардың тамақты жапыра жеп, күйсей соққаны еді. Дәл түскі астың уақыты: қарын аш, сілекей шұбырады.
Ең қиыны — арнайы жайылған дастарқан жоқ емес, бар. Ол дәл қастарында тұр. Бірақ Ерден банкет басталмай тұрып: «Той бітпей дастарқанға отырмаңдар. Лауазымды кісілердің, әсіресе әкімнің алдында ұят болады. Мәдениетті болайық» деп қатаң тапсырған.
«Түйме көп екен»: ұяттың ұсақталуы
Бір кезде әкім Ерденді өзі шақырды. Ерден құрдай жорғалап жетіп барғанда, әкім үсті-басын шолып: «Костюміңнің жеңінде түйме көп екен, ә?» деп мысқылдады.
Ерден «ұят-ай, расында көп екен-ау» деп ақталмақ болып еді, әкім тыңдамады: самарқау ишарамен «бара бер» дегендей мұрнын шүйірді. Ерден бозарып қайтып, жеңіндегі артық төрт түймені жұлып алып, төс қалтасына салды.
Дәл осы сәтте дастарқанға қазы-қарта, жал-жая астау-астауымен келді. Мейіз қосылған палаудың иісі мұрын жарады. Өнерпаздардың күбір-сыбыры күшейді: біреу қазыға қарап сілекей жұтты, біреу палауды «қалай соғып жатқанын» күйіне сөз етті.
Талғаттың төзімі: аштық ұяттан күшті
Ерден әртістерді тыйды: «Күбірлеп сөйлемеңдер. Тамақтан өліп пе едіңдер? Әкімнен ұят болады, мәдениетті болайық». Бірақ аш өзекке насихат өтпейді. Тамақтың құдіреті — арсыз: адамды өзінен-өзі айырғандай етеді.
Осы кезде күнде де аузына бірдеңе салып, шайнаңдап жүретін тамақсау Талғат шыдай алмады. Иығындағы баянын жерге тарс еткізіп қойды да: «Мен бұдан ары шыдамаймын. Бұл — адамды қорлау» деп дастарқанға беттеді.
Ерден жүгіріп келіп тоқтатпақ болды. Бірақ көзі қарайған Талғат оны күректей алақанымен итеріп жібергенде, Ерден қаңбақтай ұшып барып, колонка тұрған үстелдің астына екі бүктетіліп кірді. Сонда да «мәдениетті болайық» дегенін тоқтатпады.
Дастарқанға «шабуыл»
Талғат қазыдан кесіп алып, қымызды қомағайлана жұтты. Майлы жілікті еппен құстырып, тамсана жұтып, өзгелерге қоқилана қарады. «Аш адам мен аш қасқырдың айырмасы жоқ» деген сөз рас сияқты: өнерпаздардың төзімі де таусылды. Бір-біріне қарасып, жүздері сұрланып, дастарқанға қарай жылжи бастады.
Ерден тұтығып, сөзі үзілді: «Мәде... ниет... ті... бо... лайық...» Бірақ енді тоқтататын күш қалмаған еді. Көз алдыңда тұрған асқа қарап, аш отыру — суға апарып, суғармай әкелгенмен бірдей.
Ешкім байқамаған «тәртіп бұзу»
Өнерпаздар даурыға жайғасып, опырып-жапырып жей бастады. Бірақ «неге отырдыңдар?» деп ешкім ескерткен жоқ. Тіпті көпшілік олардың үстелге келгенін де байқамай қалды: сахнада эстрадалық әншілер фонограммамен ән салып, жанды дауыста айтқандай қимылдап, қайта-қайта шапалақ сұраумен әлек.
Аппаратураның жанында Ерден қаққан қазықтай қалшиып тұрды: басы ғана қозғалады, әйтпесе тас мүсін секілді. Әртістердің дастарқанындағы ас азайған сайын, ол әкім жаққа үрейлі көз тастайды.
Тауықтың саны және соңғы шек
Жанашыр сөздер
Тойып алған әртістер орындарына қайтқанда, біреуі: «Ағатай, ұятты қайтесіз, өзек жалғап алыңызшы», — деді.
Бірі өңінің бозарып кеткенін айтып, өзін аяуын өтінді.
Домбырашы жігіт те: «Бізге кім қарап тұр сонша?» — деп назын қосты.
Ерден болса кірпік қақпастан: «Жоқ, олай болмайды. Мәдениетті болуым керек» — деді. Даусы бұрынғыдай өктем емес, әлсіз, әрең естіледі.
Талғаттың «сыбағасы»
Дастарқанға елден бұрын барған Талғат Ерденнің жанына келіп: «Мә, тым құрыса осыны жеп ал» деп қағазға оралған тауықтың санын ұстатты.
Ерден селк етіп, айналасына жалтақтап, оны жанқалтасына сүңгітті.
Тағы жарты сағат өтті. Қонақтар ішімдікке қызарып, әзіл-қалжыңдары жарасып, өздері «әсемсіп», сахнаға назар аудармады. Ерден сол дабырды пайдаланып, жанқалтасындағы тауықтың санын білдіртпей аузына сала бергенде, қырсық шалғандай әкім бұған қарай қалды.
Ерден ұялғанынан ауызындағы тістелген тауықты Талғат отырған үстелге лақтырып жіберді. Талғат жерге түсірмей қағып алып, көзін бір қысып, жайбарақат жей берді.
Осы масқарадан кейін Ерденнің жағдайы күрт нашарлады: денесі қалтырап, көзі қарауытып, аштық пен ұяттың арасында талықсып бара жатты.
Соңғы кадр: күлкіге айналған адам
Той аяқталып, қонақтар сыртқа беттеді. Айналасын атқосшылар қаумалаған әкім шығып бара жатып, аппаратура жақтағы үймелеген жұрттың арасынан талықсып жатқан Ерденді көрді.
Ерден бар күшін жинап: «Сау болыңыз... біздікі... мәдениетсіздік болды...» деуге әрең шамасы келді.
Әкім болса шараптың уына мастанып: «Бұлар енді әртіс қой. Бұларға бәрі жарасады. Көрмейсің бе — образға кіріп жатыр» деп қарқылдай күлді.
Мәтіндегі оқиға салтанат, «ұят» және «мәдениет» деген ұғымдардың сыртқы ұранға айналып, қарапайым адам қадірін қалай көлеңкеде қалдыратынын әшкерелейді.