Екінші топ жаттығудын мақсаты - мәтінді тындауға арналған жаттығулар

Қазақ тілі сабақтарында тыңдап түсіну іскерліктерін дамыту

Қазақ тілі арқылы студенттер еліміздің мәдениетін, салт-дәстүрін меңгереді, қазіргі қоғамдық ахуалмен және күнделікті тыныс-тіршілікпен танысады. Қазақ тілінде дұрыс қарым-қатынас жасау үшін студент ең алдымен ауызша айтылған сөзді тыңдап, мағынасын дәл түсіне білуі қажет.

Тыңдап түсіну неліктен күрделі?

Ауызша айтылған сөзді қабылдау мен түсіну — күрделі психикалық әрекет. Ол қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді жадқа, қабылдауға, логикаға, санаға, ажырату мен тану механизмдеріне, салыстыруға және жинақтауға сүйенеді. Сондықтан тыңдау барысында студенттің фонетикалық және интонациялық есту қабілетін жүйелі түрде қалыптастыру қажет.

Жиі кездесетін қиындықтар және оларды еңсеру

Таныс емес лексика мен грамматика. Сөйлеуші қолданған кейбір сөздер мен құрылымдар студентке бейтаныс болуы мүмкін, бұл мәтін мазмұнын түсінуді қиындатады.

Шешімі: студенттердің пассивтік және потенциалдық сөздік қорын мақсатты түрде байыту.
Дыбыстау және интонация айырмашылықтары. Әр адамның сөйлеу мәнері әртүрлі. Студент оқытушының сөйлеу ерекшелігіне үйреніп алып, басқа адамды түсінбей қалуы ықтимал.

Шешімі: сабақта техникалық құралдарды (аудио, бейне, әртүрлі дикторлар) жиі қолдану.
Сөйлеу қарқынына тәуелділік. Оқытушы кейде әдейі баяу сөйлейді. Студенттер баяу қарқынға үйреніп, табиғи ырғақтағы сөйлеуді түсінуде қиналады.

Шешімі: табиғи қарқынмен берілген тыңдалым материалдарын техникалық құрал арқылы жүйелі тыңдату.
Қайталауға үйреніп қалу. Жаңа сөздерді түсіндіру кезінде оқытушы бір сөйлемді бірнеше рет қайталауы мүмкін. Ал шынайы коммуникацияда сөйлеуші әрдайым қайталай бермейді.

Шешімі: студентті мәтінді бір тыңдағанда түсінуге үйрету.

Егер мәтінді бір рет тыңдағанда толық түсінбесе, екінші рет тыңдатуға болады, бірақ бұл жолы қосымша нақты тапсырма берілгені дұрыс: басты кейіпкер, оқиға уақыты, оқиға орны сияқты тірек ақпаратқа назар аударту.
Көрнекі тірекке тәуелділік. Тыңдаушы сөйлеушінің бет-әлпетін, артикуляциясын көрсе, мәтінді жеңілірек түсінеді. Бірақ мұндай мүмкіндік әрдайым бола бермейді (телефон, радио және т.б.).

Шешімі: әртүрлі форматтағы тыңдалымдарды (аудио ғана, бейне, подкаст) тең қолдану және тыңдау дағдыларын дамыту жаттығуларын дұрыс ұйымдастыру.

Тыңдап түсінуді дамытуға арналған 4 топ жаттығу

1-топ

Тыңдауға дейінгі дайындық

Мақсаты — тыңдалым басталмай тұрып лингвистикалық және психологиялық қиындықтарды алдын ала азайту.

2-топ

Тікелей тыңдалым тапсырмалары

Студент мәтінді тыңдап, тақырыбын және негізгі идеясын анықтайды; кесте/сызба толтырады; жауаптардың мәтінге сәйкестігін тексереді.

3-топ

Терең түсіну және талдау

Мақсаты — мәтін мазмұнын толық түсіну және келесі іскерліктерді дамыту: интерпретация, комментарий, талдау.

тыңдалған мәтін тақырыбын талдау;
оқиғаны бағалау, басты кейіпкерді сипаттау;
мәтінді нақты коммуникация жағдайымен байланыстыру.

Бұл топта тірек сөздер, жоспар, суреттер, сызбалар сияқты қолдаулар ұсынылады.

4-топ

Пікір айту және коммуникация

Мақсаты — мәтіндегі басты идея бойынша студенттің өз ойын айтуына жағдай жасау: пікірталас, дөңгелек үстел, сахналау, сценарий жазу және т.б.

Тыңдалым мәтіндеріне қойылатын талаптар

Мәтіннің тәрбиелік мәні болуы және студенттердің жас ерекшеліктеріне сай келуі керек.
Мәтіннің логикалық құрылымы берік болуы шарт.
Тыңдаушылар үшін қызықты, жаңа мәселе қамтылуы тиіс.
Мәтін шынайылыққа негізделген, жасанды емес болуы қажет.

Қорытынды

Студенттердің тыңдап түсіну іскерліктерін қалыптастыру және дамыту — қазақ тілін нәтижелі меңгертудің негізгі шарты. Тыңдалым дағдысы жүйелі дамымайынша, студенттерді қазақ тілінде еркін сөйлету мүмкін емес.