Ластаушы зат
1-тапсырма: Мәтінді оқып, табиғаттағы су айналымының нобайын сыз
Су айналымы туралы мәтін
Су — ғажайып зат. Мұны айтудың бірнеше себебі бар. Су табиғатта үш түрлі күйде кездеседі: мұз, сұйық су және бу.
Су — табиғатта ең көп таралған заттардың бірі. Жер бетінің шамамен үштен екі бөлігін су қабаты алып жатыр, ал үштен бір бөлігі ғана құрлық.
Судың тағы бір кереметі — оның Жер бетінде үнемі тоқтаусыз айналымда болуы. Күн сәулесінің қызуынан мұхит, теңіз, көл, өзен сулары буланып, атмосфераға көтеріледі. Топырақтан, өсімдіктерден және жануарлардан да су бу түрінде бөлініп, ауа қабатына көтеріледі.
Көзге көрінбейтін су буы ауаның салқын қабатына көтерілгенде қоюланып, бұлт түзеді. Бұлттар ауа ағысымен қозғалып, жауын-шашынға айналып, құрлыққа қайта түседі. Алайда су құрлықта ұзақ тұрақтамайды: күн қыздырғанда қайта буланып, атмосфераға көтеріледі.
Жауын-шашынның бір бөлігі топыраққа сіңеді. Ол ылғал өсімдіктердің қорегіне айналып, құрлықты жасыл жамылғымен көмкереді: шөптер жайқалып, бұталар бұйраланып, ағаштар бой түзеп өседі.
2-тапсырма: Ыстық әрі ылғалды күнде ауадағы бу тамшыларына не болады?
Сұрақ
Ыстық және ылғалды күні ауада су буы көп болады. Егер ауа салқындап кетсе, ауадағы су буы мен ұсақ бу тамшыларына не болады?
Негізгі ұғым
Ауа салқындағанда су буы қоюланып (конденсацияланып), ұсақ тамшыларға айналады. Нәтижесінде тұман түсуі немесе бұлттың түзілуі мүмкін; ал температура одан әрі төмендесе, тамшылар бірігіп жауын-шашынға айналады.
3-тапсырма: Суды пайдалану және суды ластайтын заттар
Мәтін
Адам су ресурстарын тұрмыстық қажеттілікке, өнеркәсіпке және ауыл шаруашылығына пайдаланады. Бір адам тәулігіне 700 литрге дейін таза су тұтынуы мүмкін.
Пайдаланылған су шайынды суға айналады. Бұл — құрамында әртүрлі қоспалары бар ластанған су. Су көздеріне құйылатын ластаушы заттар өте көп. Төмендегі кестеге мысалдарын жазыңдар.
| Ластаушы зат | Қайдан пайда болады (мысал) | Суға әсері (қысқаша) |
|---|---|---|
| Тұрмыстық жуғыш заттар | Кір жуу, ыдыс жуу | Көбіктену, су организмдеріне зиян |
| Мұнай өнімдері | Көлік, өндіріс, төгінді | Су бетінде қабықша түзіп, оттегіні азайтады |
| Тыңайтқыштар | Егіншілік, суармалы алқап | Балдырдың шамадан тыс өсуі |
| Пестицидтер | Зиянкеспен күрес | Улы әсер, экожүйені бұзады |
| Қатты қоқыс (пластик, қалдық) | Тұрмыс, демалыс орындары | Ластану, жануарларға қауіп |
4-тапсырма: Су қатқанда бөтелке неге жарылады?
Жағдай
Су толтырылған жабық бөтелке түнде мұздатқышта қалдырылды. Таңертең қарағанда, бөтелкенің жарылғаны байқалды. Су қатқанда бөтелке неге жарылды?
Түсіндірме
Су қатқанда оның көлемі ұлғаяды. Жабық бөтелкеде кеңістік қалмағандықтан, мұзға айналған су қабырғаға қатты қысым түсіреді. Қысым артқан сайын пластик не әйнек бөтелке жарылып кетуі мүмкін.