Тұйық оюы қазақ халқының белгісі
Қызылорда облысы, Арал ауданы №2 мектеп-интернаты
Тәрбиеші: Балманова Ғазиза
Салт-дәстүр — асыл қазына
Әр ұлттың өзіндік ерекшелігі бар. Қазақ тәрбиесі ананың ақ сүтінен, әлдиінен, атаның өнегелі сөзінен бастау алады. Халқымыздың тәрбие тәсілдері мен өмірлік тәжірибесі мол. Әдет-ғұрыпты, салт-дәстүрді, тарихты білу және қастерлеу — әрқайсымыздың азаматтық борышымыз.
Мақсаты
Қазақ халқының салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпының тәрбиелік мәнін ұғындыру; оқушылар бойында адамгершілік пен имандылық қасиеттерін қалыптастыру; халық өнегесін үйрету.
Әдісі
Сын тұрғысынан ойлау технологиясы: «Бес жолды өлең», «RAFT».
Көрнекілігі
Суреттер, ұлағатты сөздер жазылған плакаттар, көрмелер.
Сәлем — тәрбиенің бастауы
«Сәлем — сөздің анасы, сөз — сарасы». Қазақ ұғымында сәлем беру — тәрбиелілік пен адамгершіліктің белгісі. «Ауылға алты жасар бала келсе, алпыстағы шал келіп сәлем береді» деген тәмсіл сәлемнің қадірін айқындайды.
Ой қозғау: қарашаңырақ ұғымы
Атадан балаға мұра болып қалған үй қарашаңырақ деп аталады. Ол — киелі үй. Ел-жұрт, ағайын-туыс қарашаңырақты ерекше құрмет тұтады.
Білім ордасы — мектебіміз де өзіміз үшін қасиетті қарашаңырақ. Осы шаңырақта ұлттық салт-дәстүрге арналған тәрбие сағатына қош келдіңіздер!
Киіз үй және ырым-тыйым
Жаңа шаңыраққа кірерде босаға майлау — береке тілейтін ырымдардың бірі. Ал халқымызда тазалық пен амандықты меңзейтін ғұрыптар да бар.
Аластау (салт, ырым)
«Алас, алас, пәле-жаладан алас…». Аластау — от тұтатып, сонымен бесікті, босағаны және өзге де орындарды айналдыра дұға оқып, «ауру-сырқаудан алас» деген тілек айту арқылы жасалатын ғұрып. Бұл ғұрып тазалық пен амандықтың кепілі ретінде де қолданылады.
Салт, дәстүр, әдеп: мәні мен мысалдары
Салт
Салт — халықтың діні мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне сай ғасырлар бойы қалыптасқан ғұрыптар жиынтығы. Мысалы: наурыз көже, қыз ұзату, қонақасы, шашу, ерулік.
Дәстүр
Дәстүр — мәдениеттіліктің белгісі. Мысалы: ата-ананы, үлкенді құрметтеу; байғазы, көрімдік, сүйінші; сәлем беру; ат тергеу. Қазақ халқы салт пен дәстүрге өте бай.
Әдеп
«Әдепті дегенше, әдемі десейші». Үлкен-кішіге ортақ әдеп сақтау — тәрбиенің үлгілі жолы. Мысалы: үлкеннің жолын кеспеу, үлкеннен бұрын сөйлемеу, көпшілік ортада инабат көрсету, сәлем беру және сәлем алу.
Қонақжайлылық — қастерлі дәстүр
Қазақтың әлеуметтік-тұрмыстық өмірімен біте қайнасқан қасиетті дәстүрдің бірі — қонақжайлылық. «Қонақ десе, қоң етін кесіп беретін» елміз.
Қазан шегелеу (салт)
Әзіл-қалжыңы жарасқан адамдар бір-бірінің үйіне бас сұғып: «Қазаныңды шегелей келдік» дейді. Үй иесі де әзілмен жауап беріп, қонақасы ұсынады. Мағынасы — «қонақ бола келдік».
Қонақасы (дәстүр)
Аңыз бойынша, Алаш ата үш ұлына енші бөліскенде: «Алыстан шаршап келген қонақтың еншісі — қонақасы болсын» деп бата берген. Бұл — бірлік пен қайырымдылыққа шақырған өсиет.
Ауыз тию (дәстүр, ырым)
Ақ дастарханнан дәм тату — ырысқа, берекеге құрмет. Таңғы астан міндетті түрде ауыз тию — кең тараған ырым.
Ән: «Қазақы дастарханым»
Ұлттық ойындар: ат үстіндегі ептілік
Атойнақ
Атойнақ — ат үстінде түрлі қарумен (қамшы, сойыл, шоқпар, найза, сүңгі, қылыш) дәлдік пен шеберлікті көрсетуге бағытталған машық-ойын.
Таған ойыны
Таған — ат үстінде ойналатын, футболға ұқсас спорт түрі. Допты атпен қуалап жүріп ойнайды. Бұл ойын қазіргі кезде Әзірбайжан өңірінде жақсы дамығаны айтылады, ал бізде сирек кездеседі.
Ою-өрнек — ұлттық мұра
Ою-өрнек — ұлттық мұраға қосылған асыл қазынаның бірі. Қазақ тұрмысында өрнек нақыштары кездеспейтін бұйым кемде-кем. Заман алға жылжыған сайын ол жаңаша сипат алып, халқымен бірге жасасып келеді.
Ою деген не?
Ою-өрнек — орнамент ұғымымен сабақтас: сәндеу, әсемдеу деген мағына береді. Әр элементтің құрылымында терең мән бар; ою композициясы мақсатқа, мазмұнға сай құралады.
Қолданылатын бұйымдар
Киім-кешек, текемет, сырмақ, көрпе-жастық, кебеже, сандық, жүкаяқ, кілем, ер-тұрман секілді тұрмыстық әрі сәндік бұйымдарды безендіруге қолданылады.
Өрнек мағынасы: бірнеше мысал
- Қошқармүйіз — молшылықтың, берекенің нышаны.
- Қосмүйіз — жұптың жазылмауын, үйлесімділікті білдіреді.
- Сұңқармүйіз — қонақжайлылықтың белгісі.
- Түйе оюы — тұрмыс пен еңбектің, кәсіптің таңбасы ретінде бұйым бетінде көркемдікке айналған.
- Тұйық ою — бақыт, достық, мәңгіліктің айғағы; елдік таңба ретінде де қолданылған.
Домбыра және ұлттық аспаптар
Домбыра — қазақтың қасиетті дүниесі: өзің тартпасаң да, қадірлей біл. Халықтың рухани байлығын бала бойына сіңіру домбыра үнімен басталады. Б. Момышұлы: «Ізгілікке барар жолдың бастауы — халық музыкасы» деген.
Аспаптарға қысқаша шолу
Қазақта бірнеше ұлттық аспап бар. Ең көнелерінің бірі — қара құрайдан жасалған сыбызғы. Одан кейін домбыра, қылқобыз, шаңқобыз сияқты аспаптар жалғасады. Кеңестік кезеңде кей аспаптар назардан тыс қалып, қылқобыздың сахнадағы орны тарылғаны да айтылады.
Мүшел жас және сандардың мәні
Мүшел туралы
Қазақтың ұлттық ұғымында жас мөлшері мүшелмен есептеледі. Бір мүшел — 12 жыл. 1-мүшел — балалық, 2-мүшел — жігіттік шақ деп сипатталады. 13 жас — алғашқы мүшел жас ретінде аталады.
Үш саны
- Үш жүз: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз.
- Үш арсыз: күлкі, ұйқы, тамақ.
- Үш тоқтам: ой, ақыл, шешім.
- Үш қуат: ақыл, жүрек, тіл.
Төрт саны
- Төрт түлік: түйе, жылқы, қара мал, қой-ешкі.
- Әлемнің төрт негізі: от, су, ауа, топырақ.
- Төрт құбыла: батыс, шығыс, оңтүстік, солтүстік.
- Төрт тоқсан: көктем, жаз, күз, қыс.
Бес саны
- Бес қару: садақ, найза, қылыш, айбалта, шоқпар.
- Бес саусақ: басбармақ, сұқ саусақ, ортан саусақ, аты жоқ саусақ, шынашақ.
Алты саны
Алты алаш, алты арыс, алты қанат, алты құлаш сияқты тіркестер ұлттық дүниетанымда жиі қолданылады.
Жеті саны
Жеті қазына: ер жігіт, сұлу әйел, ілім-білім, жүйрік ат, құмай тазы, қыран бүркіт, түзу мылтық.
Жеті ата: әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат.
Жеті жұт: құрғақшылық, мал қырылуы, өрт, оба, соғыс, топан су, зілзала.
Жеті жетім: тыңдалмаған сөз, иесіз жер, киюсіз киім, басшысыз ел, жерінен айырылған ер, замандасы жоқ адам, аққу-қазсыз көл.
Жеті жоқ: жерде өлшеуіш, аспанда түйреуіш, тасбақада талақ, Аллада бауыр, жылқыда өт, таста тамыр, құста сүт жоқ.
Табиғаттағы жеті қазына: көк аспан, Күн, От, Су, Ит, Жер, Ай.
Тоғыз саны
Үйлену салтындағы «тоғыз беру» дәстүрі бар: тоғыз — бас бәйгеге тігіледі, тоғыз — айыпқа төленеді.
Қырық саны
Нәрестені қырқынан шығару, ал адам қайтқан соң қырқын беру — дәстүріміздегі маңызды ғұрыптар.
Дәстүр мен дін сабақтастығы
Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне қатысты әдет-ғұрыптарында исламның орны ерекше. Халық от пен үй ошағын құрмет тұтады. Діни таныммен сабақтас кей дәстүрлерде тілек, құрбандық, қайыр-садақа беру сияқты ұғымдар көрініс табады.
Тасаттық (жаңбыр тілеу)
Құрғақшылық кезінде (көбіне мамыр айларында) жаңбыр тілеу үшін тасаттық жасалады: құрбандыққа мал шалынып, күнәсіз балалардың тілек айтуы дәстүрлі түрде атқарылады. Құрбандыққа шалынған малдың беті құбылаға қаратылып, тілек-дұға жасалады.
Балаларға қатысты салт-жоралар
Қалжа және «мойын қатсын» ырымы
Нәресте дүниеге келген күні қалжаға сойылған қойдың мойын омыртқасы асылады. Жиналған әйелдер етін қолмен үзіп жеген соң, сүйекті есіктің маңдайшасына іліп: «Баланың мойны қатсын» деп ырымдайды. Бұл сүйек бала мойны қатқанға дейін тұрады.
Ат қою
Жаңа туған сәбиге ат қою — ерекше салтанатты ғұрып. Қазақ халқы бала есіміне мұқият қарап, қадірлі, сыйлы кісілерге қойғызып, батасын алуды да маңызды санаған.
Шілдехана және сүйінші
Шілдехана — дүниеге сәби келгенін қуанышпен атап өтетін салт. Жақын-жуыққа сүйінші сұратып хабар беріледі: ұл туса — «атұстар», қыз туса — «көйлек тігер» деп жеткізеді.
Бесікке салу
Бесіктің қадірі — ұрпақтың ұйқысы мен тыныштығына, ананың әлдиіне құрмет. Бесікке салу — тәрбиелік мәні зор ғұрып.
Тұсаукесер
Сәби қаз тұрғаннан кейін «тез жүріп кетсін» деген ниетпен тұсаукесер жасалады. Арнайы ала жіп дайындалып, баланың тұсауын жүрісі жылдам, ісі ширақ, жолы ашық адамға кестіреді.
Кәде, байғазы, тәбәрік: берекелі бөліс
Кәде (дәстүр)
Айтта, ойын-тойда және мерекелі отырыстарда берілетін сый немесе алым кәде деп аталады. «Кәдеге тоқтау жоқ» және «Ат өлсе де, кәде өлмейді» деген сөздер осыны меңзейді.
Той кәделеріне: тойбастар, айттық, мүше сұрау, көрімдік, тәбәрік, жыртыс, сарқыт жатады.
Байғазы (дәстүр)
Балалардың не жастардың жаңа киіміне, жаңа бұйымына байланысты берілетін ақшалай немесе заттай сый.
Тәбәрік (ғұрып)
Біреу бәйге алып, жүлде иеленсе немесе тойда кәде берілсе, жанындағыларға үлес бөліп тарату — тәбәрік. Мағынасы — қуаныштың шарапатын бөлісу.
Ән: «Қазақтың дәстүрлері»
Қорытынды: бата — ұлттың ұстыны
«Ұлы халқым есептескен текпенен, ата салтын ешкім аттап кетпеген. Мың бәледен құтқарады бір бата, адам болмас бата естіп өспеген». Осындай өнегелі сөздермен бүгінгі тәлімдік ойды ақ батамен түйіндеу — жарасымды дәстүр.
Ақ бата
Бата беріледі.