Қазақша рефераттар

Қоршаған ортаның химиялық ластануы

Табиғи ортаның сапасы және ластануы

Бұл материал 9-сыныпқа арналған сабақ құрылымын заманауи форматта ұсынады: табиғи ортаның қазіргі экологиялық жағдайы, ластану көздері мен түрлері, сондай-ақ оны қорғау жолдары жүйелі түрде қарастырылады.

Сабақтың түрі

Іскерлік пен дағдыны қалыптастыру

Әдістер

Сұрақ-жауап, баяндау, жеке және топтық жұмыс, тест, жаңа технологиялық тәсілдер

Көрнекіліктер

Интерактивті тақта, слайдтар, деңгейлік тапсырмалар, суреттер, схемалар

Нәтиже

Талдау, түсіндіру, қорытындылау дағдыларын бекіту

Сабақтың мақсаты

Оқушыларға табиғи ортаның қазіргі экологиялық жағдайы мен сапасы туралы білім беру; адамның табиғи ресурстарды игерудегі қателіктерін, ластағыш заттардың пайда болу үдерістерін, табиғи және жасанды ластану көздері мен олардың түрлерін түсіндіру.

Білімділік

  • Табиғи ортаның сапасы және қазіргі экологиялық ахуалы.
  • Ауа, су, топырақ ластануы және ластану көздері.
  • Ластағыш заттарды жіктеу.

Дамытушылық

  • Химиялық ластану: улы заттар, зиянды газдар, негізгі химиялық құрам туралы бастапқы түсінік.
  • Радиациялық ластану: радиоактивті заттар мен сәулеленудің әсері туралы алғашқы ұғым.

Тәрбиелік

  • Топта жұмыс істеу мәдениеті: ұйымшылдық, белсенділік, жауапкершілік.
  • Іскерлік пен шығармашылыққа баулу.
  • Туған табиғатты қорғауға тәрбиелеу.

Міндеттері

1) Мазмұндық

Қоршаған ортаның сапасын, ластанудың салдарын меңгеріп, табиғатты қорғау шараларын үйрену.

2) Сын тұрғысынан ойлау

Оқушылар өз пікірін өлең, еркін жазу сияқты стратегиялар арқылы дәлелді түрде жеткізеді.

3) Топтық жұмыс

Зерттеу, анықтау, талдау, түсіндіру және қорытынды жасау әрекеттерін орындайды.

Сабақ жоспары (уақыт бөлінісі)

  1. Ұйымдастыру бөлімі — 1 минут
  2. Қызығушылықты ояту (экологиялық білімді жинақтау, жаңа сабаққа дайындық) — 6 минут
  3. Мағынаны тану (жаңа материалды ұғыну) — 15 минут
  4. Өздік жұмыс және шығармашылық ізденіс (мұғалім бақылауымен) — 15 минут
  5. Нәтижені жүйелеу және жалпылау — 3 минут
  6. Қорытынды және үй тапсырмасы — 5 минут

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Сабаққа қойылатын талаптар

  • Шығармашылық тапсырмаларда тапқырлық көрсету.
  • Сұраққа нақты әрі дәл жауап беру.
  • Сөйлеу мәдениетін дамыту.

Ұйымдастыру әрекеттері

  • Сәлемдесу.
  • Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
  • Оқу бөлмесінің әзірлігін бақылау.

Дәйексөз (экраннан)

«2030 жылғы Қазақстан ауасы таза, мөлдір сулы, жасыл желекті елге айналуға тиіс. Өндіріс қалдықтары мен радиация бұдан былай үйлеріміз бен бақтарымызға енбейтін болады. Біздің балаларымыз бен балаларымыздың балалары кінәратсыз жағдайда толыққанды өмір сүретін болады.»

Н. Назарбаев, «Қазақстан – 2030»

II. Қызығушылықты ояту

Мұғалім кіріспесінде табиғаттың адам өміріндегі орны туралы ой тастайды және экологияның өзектілігін поэзиялық жолдармен айқындайды.

Талқылауға ұсынылатын сұрақтар

  1. Экология дегеніміз не? «Экология» ұғымын ғылымға енгізген кім?
  2. Экологиялық минимум заңы деген не?
  3. Төзімділік заңы деген не?
  4. Популяция дегеніміз не?
  5. Биоценоз, биотоп, биогеоценоз ұғымдарын түсіндіріңіз.

Ой қозғау

«Жер ғаламшары — кеме, ал адамзат — оның шолушысы. Кеме апатқа ұшыраса, адамзат та апатқа ұшырайды. Сондықтан адамзатты аман сақтау үшін алдымен Жерді, табиғатты сақтауымыз керек. Табиғат адамсыз өмір сүре алады, ал адам табиғатсыз өмір сүре алмайды.»

Түстер арқылы талдау

Қызыл, сары, жасыл түстерді қоршаған ортамен байланыстырып, әр түстің экологиялық мағынасын түсіндіріп, түйінін тақтаға жазу.

Қызыл Сары Жасыл

III. Мағынаны тану (жаңа материал)

Бүгінгі тақырыптың өзегі — табиғи ортаның сапасы және ластануы. Материал кестелер, схемалар және түрлі түсті суреттер арқылы түсіндіріледі.

Қарастырылатын бөлімдер

  • Табиғи ортаның сапасы
  • Радиациялық ластану
  • Химиялық ластану
  • Биологиялық ластану
  • Ауру түрлері және Атырау экологиясы

Негізгі идея

Қоршаған орта сапасы адамның денсаулығымен, өмір сапасымен және табиғи жүйелердің тұрақтылығымен тікелей байланысты.

IV. Өздік жұмыс және шығармашылық ізденіс

Тест тапсырмалары (қысқаша үлгі)

Төмендегі тест сұрақтары арқылы оқушылар негізгі ұғымдарды бекітеді: экология ғылымы, «экология» терминінің авторы, қоршаған орта сапасының өлшемдері, ластағыштардың түрлері, радиоактивті және химиялық ластағыштар, биологиялық ластағыштар, фотопериодизм, биосфераға әсер ететін факторлар.

  • Экология қандай ғылым?
  • Терминді ұсынған ғалым кім?
  • Ортаны ластаушы факторлар мен заттар қандай?
  • Радиацияның әсерінен қандай аурулар болуы мүмкін?
  • Химиялық және биологиялық ластағыштарға не жатады?
  • Биосфераны өзгертетін ең қуатты фактор қайсы?

Деңгейлік тапсырмалар

Бағалау критерийі: тапсырманы дәл орындау, есепті дұрыс шығару, экологиялық ойлау

I деңгей II деңгей III деңгей

I деңгей

  • Өндірістік қалдықтар мен тұрмыстық қалдықтардың айырмашылығын түсіндіріңіз.
  • Есеп: 1 гектар орман 1 жылда 18 млн м3 ауаны тазартады. 40 гектар орман 5 жылда қанша ауаны тазартады?

    Жауабы

    3600 млн м3 (18 × 5) × 40 = 90 × 40 = 3600

  • Абиотикалық және биотикалық факторларды ажыратыңыз:

    Қыстағы қардың қалыңдығы; көктемгі жарықтың ұзақтығы; ылғалы аз жаздың күндері; қасқырдың сирек кездесуі; қалың орман; паразитті бунақденелілер; жыртқыш құс; түлкінің көп болуы; орманда спорттық кешен болуы; химиялық өндіріс әсерінен ауаның ластануы.

II деңгей

  • Қоршаған ортаның сапасы қандай болуы керек? Табиғи орта не себепті ластанады?
  • Есеп: Қалада 150 000 адам тұрады. Орташа 1 ағаш 3 адамды оттегімен қамтамасыз етеді. Бір ағаштың қоректену ауданы — 12 м2. Қаланы толық оттегімен қамтамасыз ету үшін қанша ағаш қажет және ол ағаштар қандай ауданға (га) егіледі?
  • Есеп: 1 м3 қала ауасында 5000 микроб болса, орман ауасында бұдан 9 есе аз. Орман ауасында 1 м3 ішінде қанша микроб болады?

III деңгей

  • Қазақстанда өндірістік қалдықтарды өңдеу жолдары бар ма? Мысал келтіріңіз.
  • Ауаның радиоактивті ластануы дегеніміз не? Ол қандай себептерден туындайды?
  • Атырау өңірінің экологиялық жағдайы: негізгі мәселе және ықтимал шешімдер.

Ой толғаныс

«Жер-Ананың жан айқайын» түсініп, оған көмектесу — әр азаматтың адамгершілік міндеті. Оқушыларға төмендегі шығармашылық тапсырмалар ұсынылады:

  • «Каспий несімен қымбат?» — сезімнен туған өлең.
  • Сурет бойынша әңгімелеу.
  • «Құдіретті Жер-Ана, адам саған табынған» тақырыбында ой айту.

Ой сергіту: «Экологиялық марафон»

  1. Абай Құнанбаевты эколог деуге бола ма? Дәлелдеңіз.
  2. Қазақ халқы қай аңдар мен құстарды киелі санаған?
  3. Қазақстандағы ең алғашқы экологиялық қозғалыс қалай аталды? Ұйымдастырушысы кім?

Еркін жазу (эссе)

Алдын ала берілген тақырыптардың бірін таңдап, дәлел мен нақты мысалға сүйене отырып эссе жазыңыз.

1-тақырып

Каспий жағалауын қорғау

2-тақырып

«Аралым — арым»

3-тақырып

Адамзаттың ғаламдық проблемалары

V. Нәтижені жүйелеу және жалпылау

Әртүрлі форматтағы тапсырмалар арқылы оқушылар табиғи ортаның сапасы, ластану түрлері мен оның салдары туралы білімін тереңдетіп, негізгі ұғымдарды бір жүйеге келтіреді.

VI. Қорытынды және үй тапсырмасы

Қорытындылау тәсілі

Тақырыпты «топтастыру» (кластер) кестесі арқылы жинақтап, негізгі байланыстарды белгілеу: сапа → себеп → салдар → қорғану шаралары.

Үй тапсырмасы

  • §59. «Табиғи ортаның ластануы және сапасы» тақырыбын оқу.
  • Қоршаған ортаның химиялық, биологиялық және радиациялық ластануы: себептері мен қорғау шаралары туралы реферат жазып, конференцияға дайындалу.

Тапсырма бойынша сұрақтарыңыз болса, келесі сабаққа дейін нақтылап алыңыз.

Сабақты аяқтайтын ой

Мұқағали Мақатаевтың табиғат туралы өлең жолдары табиғатқа жауапкершілікпен қараудың мәнін тереңдете түседі: адам баласының ашкөздігі мен табиғаттың кеңдігі салыстырылып, «енді не жетпей жатыр?» деген сұрақ арқылы ар-ожданға үндеу жасалады.