Отбасындағы шығармашылық
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыру
Бастауыш білім — үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы. Осы кезеңде оқушыға белгілі бір көлемдегі білім, білік-дағдыларды меңгертумен қатар, табиғат пен қоршаған әлем туралы түсінігін кеңейтіп, оны шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту — бүгінгі күннің басты талабы.
Мақсат
Білім мен дағдыларды меңгеретін, шығармашылық бағытта жұмыс істейтін, тың жаңалық ашуға ұмтылатын, терең ойлайтын жеке тұлғаны қалыптастыру.
Қолданылатын технологиялар
- СТО (сын тұрғысынан ойлауды дамыту)
- Тірек сызба (ақпаратты жүйелеу, ойды жинақтау)
- Ойын арқылы оқыту
Шығармашылық ұғымы және оның оқу үдерісіндегі орны
Шығармашылық — адамның өмірдегі қиындықтарды еңсеру барысында өзін-өзі тануға ұмтылысы, ізденісі. Оның негізгі сипаты — жаңалық ашуға, жаңа тәсілдер табуға талпыну. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеті ең алдымен оқу әрекетінде көрінеді, ал даму нәтижесі ретінде оқуға құштарлық пен қызығушылық қалыптасады.
Маңызды ой
Шығармашылықты қалыптастыру — бір реттік тапсырмалар жиынтығы емес, жүйелі қолдау мен дұрыс ұйымдастырылған ортаға сүйенетін ұзақ процесс.
Шығармашылықты дамытуға қажетті жағдайлар
Шығармашылық іс-әрекетті қалыптастыру және дамыту үшін белгілі бір жағдайлардың болуы қажет. Бұл жағдайлар өзара байланысты төрт бағытта көрінеді.
Әлеуметтік
- Отбасындағы әлеуметтік жағдай
- Отбасындағы шығармашылыққа қолдау
Педагогикалық
- Мұғалімнің бала белсенділігін қолдауы
- Әдістемелік көмек және бағыт беру
- Бағалаудың әділеттілігі
Психологиялық
- Ойлау тереңдігі, қиялдың ұшқырлығы
- Өз күшіне сену, ынта мен ішкі түрткі
Физиологиялық
- Баланың денсаулығының жақсы болуы
Кедергілермен жұмыс
Қорқыныш, жалқаулық, өзін төмен бағалау сияқты психологиялық тосқауылдар шығармашылыққа кедергі келтіруі мүмкін. Мұндай қарама-қайшылықтарды дер кезінде байқап, қолдау көрсету — мұғалім мен ата-ананың ортақ міндеті.
Ұстаздың рөлі және қолдау ортасы
Оқушы шығармашылығы — ғылыми-педагогикалық тұрғыдан өзекті мәселе, оның қалыптасу кезеңдері болады. Шығармашылық туынды өмірге келгенге дейін ұстаз шәкіртке өнеге көрсететін ақылшы, пікірлес дос, бапкер болуы тиіс. Сонымен бірге оқушы еңбегі үнемі ұстаз, сынып ұжымы және ата-ана тарапынан қолдау тауып отырғаны маңызды.
Тұрақты ынталандыру
Қызығушылықты арттыру үшін сабақ үстінде де, сабақтан тыс уақытта да әртүрлі әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдану қажет.
Жеке ерекшелікті ескеру
Барлық тапсырманы барлық оқушыға бірдей қолдану тиімді емес: қабылдау деңгейі, зейін тұрақтылығы, бейімділігі әртүрлі.
Сабақта қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдер
Оқушылардың шығармашылығын оятуда тапсырманың түрі ғана емес, оның берілу тәсілі, күрделілік деңгейі және таңдау мүмкіндігі де маңызды. Төмендегі бағыттар сабақта да, сабақтан тыс уақытта да қолданылады.
Қызығушылықты арттыратын тапсырмалар
- 1 Тақырыпты терең ұғындыру және түсіндіру.
- 2 Сабақта және сабақтан тыс уақытта пікірталас тудыратын тақырыптар ұйымдастыру.
- 3 Логикалық ойлауды дамытатын тапсырмалар беру (логикалық есептер, ребус, сөзжұмбақ, анаграмма).
- 4 Тест құрастыру, есеп құрастыру, ертегі/шағын әңгіме/өлең жолдарын шығару.
- 5 Қиял арқылы сурет салғызу.
- 6 Ана тілі сабақтарында кейіпкерге мінездеме бергізу.
- 7 Сайыс, пікірталас өткізіп, алған әсері бойынша шығарма жаздыру.
Дифференциация қағидасы
Әр баланың бейімділігі әртүрлі: біреуі сурет салуға, біреуі өлең құрауға, біреуі ауызекі сөйлеуге немесе ребус ойлап табуға икемді. Логикалық ойлау жылдамдығы да әр деңгейде болады. Сондықтан тапсырмалар оқушының мүмкіндігіне сай беріліп, біртіндеп күрделендірілгені дұрыс.
Шығармашылық тапсырмаларды пәндерге бейімдеп қолдану пәнге қызығушылықты арттырады, білім сапасын көтереді және оқушыны жеке тұлға ретінде тануға мүмкіндік береді.
Ойындар мен шығармашылық тапсырмалар үлгілері
Балалар тапқырлыққа, білгірлікке, мақсат қоюға және қиялдауға жетелейтін ойындар мен тапсырмаларды ерекше жақсы көреді. Бұл жастағы оқушылар қиял мен шынайы өмірді ұштастырып, естіген ертегі желісімен өз нұсқасын құрастыра алады.
Өлең құрастыру (буын үндестігі арқылы)
Сауат ашу сабақтарында ой шапшаңдығын және сөздік қорды дамыту үшін қарапайым ұйқас құрастыру ұсынылады:
На – на-на — Сырғанайды шана
Та – та-та — Өтіп кетті бір апта
Са – са-са — Шағып алды маса
Ға – ға-ға — Қаладан келді аға
Бұл жұмыс 3–4-сыныптарда өз бетімен өлең шығаруға дайындық болады.
Ертегіні аяқтау
Мәтінді өз бетінше аяқтау шығармашылық ойлауды белсендіреді. Мысалы:
«Ертеде бір кішкентай түйе болыпты. Оны өзінен үлкен жануарлар мазақтай беріпті. Әсіресе шыбын көп күліпті. Бірде түйе көлеңкелеп жатқан ағаштың бұтағына қонып алып, шыбын оны мазақтай бастайды…»
«…Шыбын түйені қоймастан мазақтай берді. Солай отырғанда оны бір торғай жеп кетіпті.»
Оқушы жауабы
«…Сонда түйе ашуланып, шыбынның бетіне түкіріп жібереді. Шыбын тұншығып қалады.»
Оқушы жауабы
Сөздік-логикалық ойындар
«Сөзден сөз тер», «Баспалдақ», «Буыннан сөз құра», «Сиқырлы әріп» сияқты ойындар ой шапшаңдығын арттырып, қиялды дамытады.
Баспалдақ (үлгі)
Сиқырлы әріп (ойлану тапсырмасы)
«Қандай әріп төрт сөзден сегіз сөз жасайды?» сияқты тапсырмалар тілдік икемділікті арттырады.
Ескерту: нақты жауап нұсқаларын оқушы деңгейіне қарай мұғалім іріктейді.
Буыннан сөз құра (үлгі)
Тіл сабақтарындағы шығармашылық жұмыстар
Ана тілі мен қазақ тілі сабақтарында шығармашылық жұмысты жүйелі жүргізу үшін мұғалім мәтін мен жаттығудың өз ішінен тапсырмаға лайықты мүмкіндікті дер кезінде таба білуі керек.
- Дайын мәтінді өз ойымен аяқтау.
- Белгілі мақалдың негізінде әңгіме жазу.
- Мәтін бойынша мақал құрастыру.
- Заттарға немесе табиғат құбылыстарына жұмбақ құрастыру.
- Шығарма/мәтін құрастыру: тақырып бойынша, жоспар бойынша, тірек сөздер арқылы.
- Кейіпкерлерге мінездеме беру.
- Сурет салу, ауызша суреттеу, қиял арқылы суреттеу.
- Анаграмма, сөзжұмбақ, ребус сияқты логикалық тапсырмалар.
Өлең құрастыруға қаңқа (үлгі)
_______ _________ ________
аулаға ___________
______ _______ көңілді
_____ _________ __________
____________ ______________ өрілді
Тірек сызба және математикадағы шығармашылық
Тірек сызбаның тиімділігі
Қай пәнде болсын материалды түсіндіруде тірек сызбаны пайдалану тиімді: ол оқушыны ойын жүйелі жеткізуге, себеп-салдар байланысын көруге, негізгі ойды іріктеп айтуға үйретеді.
«Айтыс» ойыны (математика)
Оқушыларды шешендікке баулу мақсатында халықтың айтыс дәстүріне ұқсас ойын өткізуге болады: бір оқушы сан айтады, екіншісі сол санға байланысты ұйқас немесе сөз тіркесімен жауап береді.
1-оқушы: Бір
2-оқушы: Сыныпқа тез кір.
1-оқушы: Екі
2-оқушы: Серікпен күресуге бекі.
1-оқушы: Үш
2-оқушы: Менімен жарысқа түс.
Сабақтан тыс уақыттағы мүмкіндіктер
Оқушылардың шығармашылығын дамыту үшін сабақтан тыс уақытта кездесулер, саяхаттар, оқыған кітаптары мен журналдары туралы әңгімелесу ұйымдастыруға болады. Сол әсерлерін ауызша айтып қана қоймай, шағын шығарма ретінде жаздыру да пайдалы.
Қорытынды: шығармашылық тапсырмалардың нәтижесі
Шығармашылық тапсырмаларды жүйелі орындау арқылы оқушының тұлғалық және оқу дағдылары айқын нығаяды. Нәтижесінде:
Жауапкершілік
Жұмысқа жауапкершілікпен қарап, өз міндетін орындауға дағдыланады.
Икемді көзқарас
Қажет жағдайда көзқарасын қайта қарап, дұрыс шешім таңдауға үйренеді.
Өзін-өзі бағалау
Өз жұмысын бағалап, күшті және әлсіз тұстарын түсіне бастайды.
Қарым-қатынас
Пікір алмасып, ойды мәдени түрде жеткізу дағдысы қалыптасады.
Ойды тұжырымдау
Негізгі ойды бөліп, қорытынды жасап, дәлелдеуге талпынады.
Ізденіс
Өз бетінше ізденіп, жаңа шешім табуға қызығушылығы артады.