Сақтардың тәуелсіздік үшін күресі
Ұйымдастыру бөлімі
Оқушыларды түгендеу
Оқушыларды тізім бойынша тексеру.
Сабаққа дайындық
Зейін қою, мақсат пен күтілетін нәтижені нақтылау.
Үй тапсырмасын ойын арқылы тексеру
Үй тапсырмасы сақтардың тұрмысы мен шаруашылығы тақырыбы бойынша ойын түрінде қайталанады. Мақсат — негізгі ұғымдарды жылдам еске түсіру және дәл жауап беруге дағдыландыру.
1) «Адасқан әріптер» ойыны
Әріптердің орнын дұрыс қойып, сөздерді табыңдар.
Л Ы Ы Қ Ж
Жылқы
Р С Ы И
Сиыр
О Қ Й
Қой
Й Ү Е Т
Түйе
Ы Т Р А
Тары
А А П Р
Арпа
Қ А Л А
Алқа
Қ А И С А Н А Р Ғ Ы Л С Р А
Сақина, сырғалар
Р Қ У А Р А А Қ Ж
Қару-жарақ
Е Е Ж Б
Жебе
Й А Н А З
Найза
2) «Мына сөздерді кім айтқан?»
«Киімі мен өмір сүру дағдысы скифтерге ұқсас; егін екпейді, үй малдары мен өзеннен аулайтын балықты азық етеді. Сүт ішеді».
Жауабы: Геродот
«Жазық жерде тұрады; егіншілікпен айналыспайды; көшпелі, скифтер сияқты малшылық пен балық аулаумен күн көреді».
Жауабы: Страбон
3) «Зымыран сұрақтар»
Сақтардың өмірінде қай түлік маңызды орын алды?
Жылқы, қой
Сақтардың қосымша кәсібі?
Балық аулау
Сақтардың «үш әлемін» атаңдар.
Аспан, жер үсті, жер асты
Сақтардың қыш ыдыстары қай қорғаннан табылды?
Есік қорғаны
Сақтардың баспанасы қандай болды?
Киіз үй
Өлген адамды қалай жерледі?
Дүние-мүлкімен бірге жерледі
Сақтар неге табынды?
Ата-баба аруағына
Сақ елінің басты құдайы?
Күн құдайы
Негізгі шаруашылығы?
Мал шаруашылығы
Сақтар өз дәуірінде отанын сыртқы шапқыншылықтардан қорғауда ірі шайқастардан өтті. Енді біз олардың көршілермен қарым-қатынасы мен саяси тарихына назар аударамыз.
Жаңа тақырып: Сақтардың тәуелсіздік үшін күресі
Білімділік
Басқару ісі, қоғамдық құрылыс, тәуелсіздік үшін соғыстар, тарихи тұлғалар және олардың ерліктері туралы білім қалыптастыру.
Дамытушылық
Ойлау қабілетін жетілдіру, картаны қосымша құрал ретінде қолдану, аңыз-деректер мен оқиғалардың уақыт-кеңістік шеңберін ажырату.
Тәрбиелік
Отаншылдыққа, мемлекет пен тәуелсіздікті қадірлеуге, ұлттық рухты ерлік тұлғалар арқылы нығайтуға тәрбиелеу.
Сабақ түрі
Жаңа білім беру.
Әдістер
Баяндау, өзіндік жұмыс, ізденіс, сұрақ-жауап.
Қызығушылықты ояту: «Тәуелсіздік» ұғымы
Тәуелсіздік — киелі ұғым. Оны таразылап қарасақ, бұл ата-бабаларымыздың ғасырлар бойғы асыл арманы, азаттық жолында құрбан болған талай боздақтың кейінгі ұрпаққа қалдырған аманаты.
Тәуелсіздік жолында аға-апаларымыз да жанын қиды. Ерлік пен қайсарлықтың ізі тарихта өшпейді: есімдері мәңгі жадымызда сақталады.
Сақ қоғамындағы әйел мәртебесі
Сақтар әйелді құрметтеп, қастерледі. Әйелдер тайпа көсемі болып сайлана алды. Соның айқын мысалы — сақтарды басқарған патшайым Томирис.
Ежелгі деректердің бірінде: егер сақ жігіті қызға үйленгісі келсе, алдымен күш сынасуы керек; қыз жеңсе, жігіт оның тұтқыны саналады. Тек жеңген жігіт қана өз билігін жүргізе алады, делінеді. Бұл — сақ қыздарының қайратты, шымыр, батыл болғанының дәлелі.
Мағынаны ашу: негізгі ұғымдар мен деректер
Түртіп алу стратегиясы
Мәтіннен кездескен тұлғалар мен деректерді белгілеу.
Помпей Трог
Рим тарихшысы.
Томирис
Сақ патшайымы.
Шырақ
Сақ жауынгері.
І Дарий
Парсы патшасы.
Спаргапис
Томиристің ұлы.
Полиэн
Грек тарихшысы.
А. Македонский
Ұлы грек қолбасшысы.
Спитамен
Сақ жауынгері.
Бехистун жазуы
Сына жазуы (көне дерек).
Деректерде сақтар қалай аталады?
| Дерек көзі | Атауы |
|---|---|
| Ирандықтарда | Жүйрік атты турлар |
| Еуропада | Скифтер |
| Гректерде | Дайлар, массагеттер |
| Парсыларда | Құдіретті еркектер |
Сақтар туралы қысқаша мәлімет
Мекені
Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан өңірлері.
Кезеңі
Б.з.б. I мыңжылдық.
Қарым-қатынас жасаған елдер
Ассирия, Үндістан, Ахемениттер (парсылар).
Көктен түскен сиқырлы сый (аңыздық түсінік)
Соқа мен қамыт
Егіншілерге арналған.
Найза мен садақ
Сарбаздарға арналған.
Жайпақ тостаған
Абыздарға арналған.
Сақ тайпалық құрамы
| Тайпа атауы | Мекені |
|---|---|
| Парадарайа (теңіздің арғы жағындағы сақтар) | Қара теңіздің солтүстігі, Арал жағалауы, Сырдария мен Әмударияның төменгі ағысы. |
| Тиграхауда (шошақ бөрікті сақтар) | Сырдарияның орта ағысы, Жетісу. |
| Хаумаварга (хаома сусынын дайындайтын сақтар) | Мұрғаб аңғары (Түрікменстан). |
Ерлік тұлғалары: Томирис пен Шырақ
Томиристің ерлігі
Томирис — ел тәуелсіздігін қорғауда аты аңызға айналған сақ патшайымы. Ол сақ қоғамындағы әйелдің жоғары мәртебесін және мемлекеттілікке жауапкершілікті айқын көрсетеді.
Шырақтың ерлігі
Шырақ — сақ елін қорғауда айлакерлігімен танылған жауынгер бейнесі. Оның әрекеті батылдық пен отаншылдықтың үлгісі ретінде беріледі.
Ерлік туралы мақал-мәтелдер
- 1) Батыр майданда шынығады, (болат қайнауда шынығады).
- 2) Қас батыр өткінші жаңбырдай, (білімі мірдің оғындай).
- 3) Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені.
- 4) Батыр ел үшін туады, ел үшін өледі.
- 5) Ерлік түбі — бірлік.
Білімді бекіту: сынақ хат және тест
Тарихи «сынақ хат»
1) Б.з.б. I мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеген ежелгі тайпа қалай аталады?
Жауабы: сақтар
2) Сақ қоғамында үш топ қалыптасты: егіншілер, малшылар, абыздар, жауынгерлер.
Тапсырма: берілген ұғымдарды тиісті орындарына орналастырып айту.
3) Б.з.б. VIII ғасырдан бастап далалы аймақтарда аңдарды бейнелеу өнері кең тарады.
Тапсырма: «аң стилі» ұғымын қысқаша түсіндіру.
Тест тапсырмалары
-
1) Б.з.б. қай жылы Кир бастаған парсы әскерлері сақ жеріне басып кірді?
A) Б.з.б. 530 ж
Ә) Б.з.б. 519 ж
Б) Б.з.б. 540 ж
-
2) Сақтардың Кирге қарсы күресін басқарған билеуші кім?
A) Спитамен
Ә) Скунха
Б) Томирис
-
3) Томирис патшайымның өмір сүрген жылдары қай аралық?
A) Б.з.б. 570–520
Ә) Б.з.б. 570–530
Б) Б.з.б. 580–530
-
4) Кир қай елдің патшасы?
A) Сақ
Ә) Македония
Б) Парсы
-
5) «Әйел болса да, жаудың шапқыншылығынан қорыққан жоқ» деп кім жазған?
A) Помпей Трог
Ә) Геродот
Б) Страбон
-
6) І Дарий әскерін шөл далаға әкеп адастырған сақ малшысы кім?
A) Шарыш
Ә) Спаргапис
Б) Шырақ
Қорытынды
Тәуелсіздік үшін мың өліп, мың тірілген қазақ елі, құдай қаласа, гүлденіп, мәңгі жасай бермек. Тәуелсіздігімізді алтынымыздай ардақтап, асылымыздай бағалап, қымбатымыздай құрметтей білейік.
Бағалау
Белсенділік пен дұрыс жауаптарға қарай жетондар арқылы бағалау.
Үйге тапсырма
Жаңа тақырып бойынша қысқаша конспект жазу және негізгі тұлғаларды кестеге түсіру.