Қазақша рефераттар

Тапсырманың тақырыбы

Сабақтың тақырыбы

Табиғат лирикасы (презентациямен).

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Абайдың өмірі мен шығармашылығы, сондай-ақ табиғат лирикасына деген сүйіспеншілігі туралы түсіндіру. Табиғатқа арналған өлеңдерінің мазмұнын меңгерту, мәнерлеп оқу дағдысын қалыптастыру.

Дамытушылық

Оқушылардың шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал ету; ойлау шеберлігін, сөйлеу мәдениетін жетілдіру арқылы білім көкжиегін кеңейту.

Тәрбиелік

Әдебиетке деген сүйіспеншілігін оята отырып, туған табиғатқа қамқорлық жасауға тәрбиелеу.

Сабақтың типі

Жаңа сабақты меңгерту.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі

Түсіндіру, сұрақ-жауап, сатылай кешенді талдау, топтық жұмыс.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Сабаққа дайындық: оқушылардың назарын шоғырландыру, мақсат-міндеттерді қысқаша таныстыру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Тақырып: Абай өлеңдеріндегі өнер-білім идеясы

«Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңін жатқа айтуын тексеру.

Бағыттаушы сұрақтар

  1. Абайдың өскен ортасы туралы қысқаша түсінік бер.
  2. Абайдың ғылым мен білімге қатысты қандай өлеңдерін білесің?

Ойын-тапсырма: «Кім Абай атамыздың өлеңдерін көп оқыды?»

Шарты: Абай өлеңдерінен бір жол үзінді айтылады. Оқушы үзіндіні толықтырып, қай өлеңнен екенін атап, мазмұнын қысқаша түсіндіреді.

1-тапсырма

«Баптанба, шаттанба, мақтанба...»

2-тапсырма

«Әсемпаз, өнерпаз...»

3-тапсырма

«Ескермедім, тексермедім, кеш сермедім...»

III. Жаңа сабақ

Абайдың дүниежүзілік озық поэзиядан алған ірі үлгілерінің бірі — табиғат лирикасы. Табиғат — адам баласының өмір сүретін ортасы. Оны әлем классик ақындарының бәрі жырлаған. Дәуірі мен ортасына, жеке көңіл күйіне байланысты әр ақын табиғатты өзінше суреттейді: бірі таза пейзаждық көрініс жасаса, бірі табиғат арқылы қоғамдық өмірді, тартысты, ішкі сезімді бейнелейді. Абай да табиғатты өзіндік көркемдік жүйемен жырлады.

Тарихи дерек

Абайдың төрт мезгілге арналған өлеңдері 1886–1890 жылдар аралығында, ақын әлем поэзиясын терең оқып, көркемдік үлгі тұтқан кезеңде жазылған.

Негізгі идея

Адам мен табиғаттың бірлігі: табиғат суреті арқылы ел тіршілігі, мінез-құлық, әлеуметтік шындық көрінеді.

«Жаз» (1886)

Бұл — тақырыпқа арналған тұңғыш өлең. Мұнда жазғы табиғаттың көркем көрінісі, қызықты құбылыстар, бәйшешегі қалың жайлау, әлі қонып үлгермеген ауылдың қарбалас тіршілігі суреттеледі: үй тігіп жатқан қыз-келіншек, ат үстінде мал аралаған ауыл адамдары, шешесін жағалап қыңқылдаған балалар — бәрі тірі қимыл-қозғалыспен беріледі.

Өлеңнен үзінді

Жаздыгүн шілде болғанда,

Көкорай шалғын, бәйшешек,

Ұзарып, өсіп толғанда,

Күркіреп жатқан өзенге

Көшіп ауыл қонғанда.

«Қыс» (1888)

«Қыс» — классикалық поэзия үлгісінде жазылған туынды. Табиғат әрекет үстінде беріледі, бірақ сол әрекет адамның тіршілігіне ұқсайтын бейнеге айналады. Абайға дейінгі әдебиетте қысты жанды адам кейпінде (шал бейнесінде) осылайша сомдау дәстүрлі болмаған — бұл ақынның көркемдік жаңалығы.

Өлеңнен үзінді

Ақ киімді, денелі, ақсақалды,

Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.

Үсті-басы үскірік, аяз бен қар,

Басқан жері сықырлап, келіп қалды.

Түйін

Ақын қысты қатал күш ретінде алып, қазақ даласының енжар күйіне үрей мен қыспақ әкелетін бейнеге айналдырады. Үскірік, аяз, қар — тыным бермейтін «кәрі құда» сипатында суреттеліп, қыстың қайта-қайта соғып, ел тіршілігін тарылта түсетін шындығын ашады.

Күзге арналған өлеңдер (1889)

Күз тақырыбындағы «Күз», «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай» өлеңдерінде көшпелі елдің жүдеу тіршілігі, әлеуметтік теңсіздік пен қоғамдық қайшылықтар айқын көрінеді. Ақын бай мен кедейдің тұрмысын қарсы қойып, өмір шындығын нақты детальдармен ашады.

Өлеңнен үзінді

Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай,

Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай,

Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп,

Жапырағынан айырылған ағаш қурай.

Кедей үйінің күйі

Кедейдің өзі жүрер малды бағып,

Отыруға отын жоқ үзбей жағып.

Тоңған иін жылытып, тонын илеп,

Шекпен тігер қатыны бүрсең қағып...

Бай үйінің жайы

Қар жауса да, тоңбайды бай баласы,

Үйі жылы, киіз тұтқан айналасы.

Бай ұлына жалшы ұлы жалынышты,

Ағып жүріп ойнатар көздің жасы.

Ақын еңбекші елдің мұңына ортақтасып, әділетсіздікке қарсылық білдіреді, байды мейірімге шақырады.

«Жазғытұры» (1890)

Бұл өлеңде көктем жаңалығының нышандары — табиғаттың түлеп, жердің құлпыруы, күннің мейірімі ерекше айтылады. Ақын сезімі қыстан қысылып шыққан ел қуанышымен астасып, көктемнің еңбекке қолайлы, жанға жайлы мезгіл екенін танытады.

Өлеңнен үзінді

Жазғытұры қалмайды қыстың сызы,

Масатыдай құлпырар жердің жүзі.

Жан-жануар, адамзат анталаса,

Ата-анадай елжірер күннің көзі.

Ой түйіні

Мал семірер, ақ пенен ас көбейер,

Адамзат көңілі өсіп, көтерілер.

Қара тастан басқаның бәрі жадырап,

Бір сараңнан басқаның пейілі енер.

Осылайша Абай әлем поэзиясындағы табиғат пен адам бірлігі идеясын қазақ өмірімен сабақтастырып, тақырыпты терең әрі кең тыныспен дамытты.

Сатылай кешенді талдау (мысал: «Қыс» өлеңі)

Негізгі мәлімет

Автор:
Абай Құнанбаев
Тақырыбы:
Қыс
Жанры:
Өлең

Көркемдік тәсіл

Өлең кейіптеу тәсілімен жазылған. Кейіптеу — жансыз затқа, құбылысқа жан бітіре суреттеу.

Өлең құрылысы

  • 1 шумақ
  • Шумақ 4 тармақтан тұрады
  • 3 бунақ
  • 11 буын
  • Қара өлең ұйқасы

IV. Қорытынды

Сабақты Сағынғали Сейітовтің «Кім?» өлеңімен түйіндейміз:

Жүрегін шырақ етіп жандырған кім?

Жырымен жан сусынын қандырған кім?

Өзіне өзі орнатып ескерткішті,

Мұра ғып кейінгіге қалдырған кім?

Лермонтов, Пушкиндермен табысқан кім?

Көрікті көңілде жыр, қолда қалам,

Өмірдің өріне өрлей басқан қадам.

Қазақтың өлеңінің ұлы атасы —

Ол — Абай, ұлты — қазақ, аты — адам.

V. Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысуы, жауаптарының нақтылығы, мәнерлеп оқуы және талдау жасау дағдылары бойынша бағаланады.

VI. Үй тапсырмасы

  1. Табиғат лирикасына арналған өлеңдерінен үзінді жаттау.
  2. Жаттаған үзінді бойынша өлең құрылысына талдау жасау.