Қазақша рефераттар

Қазақ дейтін халқымыз

Наурыз мерекесіне арналған сыныптан тыс шара

«Ата салтым — асыл қазынам»

Наурыз — жыл басы. Бұл діни мейрам емес, тарихи маңызы зор ұлт мейрамы. Іс-шараның өзегі — ата-бабадан жалғасқан ұлттық тәрбие мен салт-дәстүрдің мәнін ашып, оқушылардың өз ұлтына деген сүйіспеншілігін арттыру.

Мақсаты

  • Қазақ халқының салт-дәстүрлерін дәріптеу.
  • Наурыздың ұлт мейрамы ретіндегі тарихи мәнін түсіндіру.
  • Ұлттық тәрбиенің сабақтастығы туралы түсінік беру.
  • Оқушылардың ұлттық құндылықтарға құрметін күшейту.

Қатысушылар

  • 6, 7, 8-сынып оқушылары
  • Ұстаздар мен қонақтар
  • Екі жүргізуші
  • Әділқазылар алқасы

Әділқазылар құрамы:

  1. ________________________________________
  2. ________________________________________
  3. ________________________________________

Жүргізушілердің құттықтауы

Құрметті қонақтар, ұстаздар, оқушылар! Көктеммен бірге келген қазақтың ұлт мейрамы — Наурыз, яғни Жаңа жыл мерекесі құтты болсын!

Өлкеме Наурыз келді, көктем келді,
Құлпырып, гүлге орап, көк пен жерді.
Халқымның салт-дәстүрін аялаған,
Арманы асқақтады көптен бергі.

Бүгін Наурыз мерекесі аясында салт-дәстүрге арналған «Ата салтым — асыл қазынам!» атты танымдық сайысымызды бастауға рұқсат етіңіздер.

Сайыс басталмас бұрын әділ баға беретін әділқазылар алқасымен танысайық.

Командалар

Сайысқа 6–8-сынып оқушылары қатысады. Ортаға сайыскерлерімізді шақырамыз:

I топ

6-сынып: ________________________________

II топ

7-сынып: ________________________________

III топ

8-сынып: ________________________________

Жыр жолдары

Ата салтым — асыл мұрам, ардағым,
Бабалардың жалғастырар арманын.
Сан ғасырда қалпын бұзбас қадірім,
Өткенімді бүгінменен жалғадым.

Қазағымның салт-дәстүрі жаңғырған,
Тәлімді ой сынағы, тәрбие көзі қалған.
Салт-дәстүрді ардақтайық, ағайын,
Қазақ атты үлкен-кіші, балдырған.

Сайыс кезеңдері

Сайыс бірнеше кезеңнен тұрады. Әр кезең ұлттық танымды тереңдетіп, тіл мәдениетін және топтық жұмысты дамытады.

  1. I кезең — Таныстыру

    Топтың аты, ұраны, төсбелгісі.

  2. II кезең — «Салт-дәстүрім — қазынам»

    Салт, ғұрып, дәстүрге қатысты билеттер бойынша жауап беру.

  3. III кезең — Сұрақ-жауап

    Қоржыннан асық алу арқылы сұрақтарға жауап беру.

  4. IV кезең — «Қыз қуу»

    Мақал-мәтелдердің жалғасын табу.

  5. V кезең — Ұлттық ойындар

    Әр топ бір ұлттық ойыннан көрініс көрсетеді.

  6. VI кезең — Ырымдар мен тыйымдар

    Үш топ қазақтың ырымдары мен тыйымдарын айтып жарысады.

II кезең: «Салт-дәстүрім — қазынам»

Топ басшылары кезекпен билет суырып, топ мүшелерімен ақылдаса отырып жауап береді. Жауап беру кезінде ұғымның мағынасын қысқаша түсіндіру маңызды.

Салтқа байланысты сұрақтар

  1. 1-билет: Шілдехана

    Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатын ойын-сауық, той.

  2. 2-билет: Кіндік кесер

    Нәресте туған сәтте кіндігін кесетін әйел — кіндік шеше. Бұл — мәртебелі, абыройлы іс.

  3. 3-билет: Бесікке салу

    Жаңа туған баланы бесікке бөлеу. Бесік — қасиетті, киелі, құтты мүлік, сәбидің алтын ұясы.

  4. 4-билет: Қырқынан шығару

    Бала туғанына 40 күн толғанда 40 қасық су құйып шомылдырады. Бұл — дені сау өссін деген ақ тілек.

  5. 5-билет: Тұсау кесер

    Сәби қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген ниетпен жасалатын ғұрып.

  6. 6-билет: Сүндетке отырғызу

    Ер бала 3, 5 немесе 7 жасқа толғанда өткізілетін рәсім.

Ғұрыпқа байланысты билеттер

  1. 1-билет: Ат қою

    Қазақ халқы жаңа туған сәбиге жақсы есім берген. Көбіне баланың атын беделді адам қойып, бата берген.

  2. 2-билет: Айдар

    Ер балаға жасалатын ғұрып: төбе шашын ұзартып өсіреді. Сәбилерде кекіл, тұлым да қалдырылады.

  3. 3-билет: Кекіл

    Баланың шашын алып, маңдайына бір шөкім шаш қалдырып, жиегін тегістеп қияды. Оны кекіл дейді.

Дәстүрге қысқаша анықтама және билеттер

Дәстүр — халықтың атадан балаға көшіп, жалғасып, дамып отыратын тарихи-әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық құндылықтарының жиынтығы.

  1. 1-билет: Тыштырма

    Сәбиді бесікке салғанда бесіктің түбегі тұратын тесіктен құрт, ірімшік, тәтті өткізіп «тыштырма» деп ырым жасайды. Әйелдер оны бөлісіп, бала-шағасына үлестіріп береді.

  2. 2-билет: Базарлық

    Алыс сапардан оралған адамның жақындарына әкелген сыйлығы.

  3. 3-билет: Байғазы

    Жаңа киімге байланысты берілетін ақшалай немесе заттай сый.

  4. 4-билет: Тілашар

    Бала 7 жасқа толғанда жаңа киім кигізіп, оқу құралдарын дайындап, шағын той жасайды. Бұл — тілашар тойы.

  5. 5-билет: Жеті ата

    Халқымыз кейінгі ұрпаққа жеті атасын білуді міндеттеген: Бала — Әке — Ата — Арғы ата — Баба — Түп ата — Тек ата.

  6. 6-билет: Асату

    Ет желініп болған соң төрде отырған ақсақал табақта қалған етті балалар мен жігіттерге ауыз тигізіп, асатады.

III кезең: Қоржындағы асық — сұрақ-жауап

Қоржында нөмірленген асықтар болады. Әр топ кез келген асықты алып, сол нөмірге сәйкес сұрақтарға жауап береді.

Асық 1

  • Үш мақсатты ата:

    Жол мақсаты — жету, дау мақсаты — біту, сауда мақсаты — ұту.

  • Үш арсыз:

    Ұйқы арсыз, күлкі арсыз, тамақ арсыз.

Асық 2

  • Үш биді ата:

    Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би.

  • Үш алыс:

    Кәрі мен жас, жақсы мен жаман, алыс пен жақын.

Асық 3

  • Жігіттің үш жақын жұртын ата:

    Ағайын жұрт, нағашы жұрт, қайын жұрт.

  • Үш сауап:

    Шөлге құдық қазған; өзенге көпір салған; жолға ағаш еккен.

Асық 4

  • Үш байлық:

    Денсаулық, ақ жаулық, он саулық.

  • Үш тәтті:

    Жан тәтті, мал тәтті, жар тәтті.

Асық 5

  • Үш жүзді ата:

    Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз.

  • Үш даусыз:

    Мінез, кәрілік, ажал.

Асық 6

  • Төрт қонақ:

    Арнайы қонақ, құдайы қонақ, қыдырма қонақ, қылғыма қонақ.

  • Төрт түліктің пірі:

    • Түйе пірі — Ойсылқара
    • Жылқы пірі — Қамбар ата
    • Сиыр пірі — Зеңгі баба
    • Қой пірі — Шопан ата
    • Ешкі пірі — Шекшек ата

Асық 7

  • Бес асыл:

    Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым.

  • Бес қатер:

    От, жау, борыш, ауру, сөз.

Асық 8

  • Бес қару:

    Мылтық, найза, садақ, қылыш, айбалта.

  • Бес дұшпан:

    Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ.

Асық 9

  • Жеті күн:

    • Бүгін — дүйсенбі
    • Ертең — сейсенбі
    • Бүрсігүні — сәрсенбі
    • Арғы күні — бейсенбі
    • Ауыр күні — жұма
    • Соңғы күні — сенбі
    • Азына — жексенбі

  • Жеті атаны таратыңыз:

    Әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат.

IV кезең: «Қыз қуу» — мақал-мәтел жалғастыру

Бұл кезең мақалмен сөйлеу мәдениетін дамытады. Әр топтан бір қыз және бір ұл шығып, берілген үзік сөздерден мақал құрастырады.

I жұп

  1. Ұяда ____________, ұшқанда ____________.

    Жауабы: Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің.

  2. Ата ____________, бала ____________.

    Жауабы: Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.

  3. Ер ____________, ез ____________.

    Жауабы: Ер бір өледі, ез мың өледі.

II жұп

  1. Өле ____________, бөле ____________.

    Жауабы: Өле жегенше, бөле же.

  2. Таяқ ____________, сөз ____________.

    Жауабы: Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді.

  3. Мал ____________, жер ____________.

    Жауабы: Мал баққандікі, жер жыртқандікі.

III жұп

  1. Тентектің ақылы ____________.

    Жауабы: Тентектің ақылы түстен кейін кіреді.

  2. ____________ сүйіндіреді, ____________ күйіндіреді.

    Жауабы: Жақсы сөз сүйіндіреді, жаман сөз күйіндіреді.

  3. Мысыққа ____________, тышқанға ____________.

    Жауабы: Мысыққа ойын керек, тышқанға өлім керек.

Ата дәстүр абырой көтергенге —
бұл сөздер сүйектен өтер демде!
Тоқталамыз енді біз, ал халайық,
қанатты сөз, мақал мен мәтелдерге.

V кезең: Қазақтың ұлттық ойындары

Бұл бөлімнің мақсаты — ұлттық мұраны сахналық әрекет арқылы жаңғырту. Әр топ бір ұлттық ойыннан көрініс көрсетеді.

Еске салу

Сайысымыздың түпкі мәні — заман өзгерсе де ұлттық салт-дәстүрдің тозбайтын құндылық екенін ұғындыру.

VI кезең: Ырымдар мен тыйымдар

Үш топ қазақтың ырымдары мен тыйымдарын кезекпен айтып, мазмұны мен тәрбиелік мәнін қысқаша түсіндіреді.

Қорытынды

Әділқазылар сөзі

«Ата салтым — асыл қазынам» сайысын аяқтамас бұрын сөз кезегін әділқазылар алқасына береміз.

Тәрбиелік түйін

«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» демекші, салтын сүйген әрбір жас — ертең халқын сүйетін, еліне адал қызмет ететін, тілінің де, дәстүрінің де жанашыры болатын азамат. Еліміздің жарқын болашағы сіздердің қолдарыңызда, құрметті оқушылар! Сау болыңыздар!

Автор туралы мәлімет

  • Өңірі: Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Тасарал ауылы
  • Мектебі: Тасарал жалпы білім беретін орта мектебі
  • Пәні: Орыс тілі мен әдебиеті
  • Мұғалім: Балтышева Галия Арынқызы