Қазақша рефераттар

Өрнекті ағаш бетіне көшіру

Қызылорда облысы, Шиелі ауданы

№45 «Ақ Орда» мектеп-гимназиясы

Бейнелеу өнері пәнінің мұғалімі: Шаймерден Азатхан Серікұлы

Сабақ түрі: дәстүрлі

Сабақ типі: аралас

Әдістер: топтық жұмыс, түсіндіру, сарамандық жұмыс

Сабақ тақырыбы: Бұйымдарға қолданылатын ою-өрнек түрлері

Бұл сабақтың өзегі — қазақтың ою-өрнек өнерін таныту, оның тілін ұғындыру және бұйымға өрнек түсірудің негізгі ұғымдарын практикамен ұштастыру.

Сабақтың мақсаты мен міндеттері

Мақсаты

Ою-өрнек туралы түсінік қалыптастыру.

Білімділік

Қазақ халқының ою-өрнек түрлеріне сипаттама беру.

Дамытушылық

Ою-өрнектің тілін түсіндіру, мәніне үңілу арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту.

Тәрбиелік

Ою-өрнек арқылы ой-өрісті кеңейту, халқымыздың асыл мұрасы, салт-дәстүрі мен өнерін құрметтеуге тәрбиелеу.

Пәнаралық байланыс және көрнекілік

Пәнаралық байланыс

  • Бейнелеу өнері
  • Әдебиет
  • Математика

Көрнекіліктер (слайдтар)

  • Ә. Қастеевтің сөзі
  • Ою-өрнек үлгілері
  • Сергіту сәті
  • Б. Момышұлының сөзі

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру

  • Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
  • Екі топқа бөлу.

2) Үй тапсырмасын тексеру (сұрақтар)

  1. Сырғалар пішініне қарай қалай бөлінеді?
  2. Сырғалар жасалатын материалына қарай қалай аталады?
  3. Шолпы мен шашбау қандай құймалардан және қалай жасалады?
  4. Шолпы мен шашбауды не үшін тағады?
  5. Білезік дегеніміз не?
  6. Тамақша дегеніміз не?
  7. Тамақша неден жасалады?
  8. Білезіктің қандай түрлері бар?
  9. Алқа қандай бұйым?
  10. «Алқа сырға» деп қандай бұйымды айтады?

3) Жаңа сабақ

«Өнерді таудың бұлағынан, қойдың құлағынан, апамның киізінен, қошқардың мүйізінен үйрендім».
Ә. Қастеев

Халық арасында кең тараған қолданбалы өнердің бір саласы — зергерлік, екіншісі — ағаш өңдеу өнері. Қазақ қолөнерінің көптеген саласында кең қолданылған, өте көне әрі күрделі өнер түрінің бірі — ою-өрнек.

Оюлар мен өрнектер қазақтың сәндік-қолданбалы өнерінің барлық дерлік түрінде бастапқы элемент ретінде көрініс табады. Ою-өрнектің тарихы ғасырлар қойнауынан бастау алып, ұрпақтан ұрпаққа мирас болып, үздіксіз қолданыста дамып келеді.

Аңыз: «Сырмақ шерткен сыр»

Ертеде әділ хан өмір сүріпті. Оның жарлығымен халық үй жиһаздарын, киім-кешек, құрал-саймандарын, қару-жарағын ою-өрнекпен әсемдеп ұстаған екен. Сол себепті жұрт оны Ою хан атапты.

Бір жылдары бөтен елдің ханы елді жаулап алып, Ою ханды зынданға тастайды. Оның орнына таққа отырған хан бұрынғы салт-дәстүрді, ою-өрнекті жойып, «жаңаны» орнатпақ болады. Жұрт оны Жою хан деп атап кетеді.

Бір күні Жою ханның жалғыз ұлы аңға шығып, жолындағы жан-жануарға қиянат жасайды. Аңдар қорғалған орманның соңғы тұяғы еді. Ақыры бір үкі баланың екі көзін ойып жіберіп, ол жардан құлап, көлге батып қаза табады.

Жою хан: «Кім баламның өлімін естіртсе, басын аламын», — деп жарлық етеді. Ешкімнің батылы бармайды. Мұны естіген Ою хан баланы іздеуге өзі баратынын айтып, зынданнан босатылады.

Жолда ол жараланған сұр тышқанды тауып емдейді, осылайша кездескен аң-құсқа көмектеседі. Соңында қанаты сынған үкіні емдеп, болған жайды сұрайды. Үкі: хан баласының жасаған қиянаты үшін оның көзін шығарғанын және баланың көл түбінде жатқанын айтады.

Ою хан үйіне оралып, оқиғаның желісін сырмақ бетіне оюмен түсіреді де, Жою ханға апарады. Хан оюға қарап отырып, шындықты түсінеді. Ашумен Ою ханға қылыш көтергенде, Ою хан оның өз жарлығын еске салады: «Естірткеннің басын аламын» деген сөз — ханның екі айтпағаны. Сөйтіп Жою хан өз жарлығы бойынша жазаланады.

Ел-жұрт Ою ханды қайта хан көтереді. «Әр оюдың тілі бар» деген ұғым осы аңызбен астасады.

Ою-өрнек: жіктелуі және мағынасы

Ою-өрнектерді композициялық құрылымына қарай жүйелеу мақсатында зерттеушілер оларды төрт топқа бөледі:

1) Зооморфты

Жануар бейнесіне негізделген өрнектер.

2) Өсімдік пішіндес

Гүл, жапырақ, өсімдік өрнектері.

3) Геометриялық

Үшбұрыш, төртбұрыш, сызықтық ырғақтар.

4) Космогониялық

Күн, ай, шеңбер т.б. аспан денелеріне қатысты.

Мағына мысалдары

  • Қошқар мүйіз — молшылық белгісі.
  • Ағаш — ынтымақ пен бірлік.
  • Ирек — өмір жолы, су белгісі.
  • Шеңбер — жарық өмір жолы.

Қолданылатын орындары

  • Құс, түйе табан, итқұйрық — кебеже, жүкаяқ, әбдіре, асадал сияқты бұйымдарда.
  • Өсімдік пішіндес (гүл, жапырақ, қырмызы гүл, т.б.) — ағаш бұйымдарда шебер талғамына сай.
  • Геометриялық — кілемде, шым шиде, ағаш пен тастан өңделген бұйымдарда және композиция құруда.
  • Космогониялық — көбіне кілемде және жүзіктерде.

Негізгі ұғымдар: композиция, симметрия, ритм, колорит

Композиция

Өрнекті бұйым бетіне ретімен орналастыру, жүйелеу. Тұйық композиция — өрнектің шеңбердің немесе көпбұрыштың ішінде орналасуы.

Симметрия

Ою-өрнектің екі жағының тең, үйлесімді болуы.

Ритм

Ою-өрнекте бір элементтің белгілі тәртіппен қайталанып келуі.

Колорит

Бояулардың бір-бірімен үйлесіп, жарасым табуы.

Түстердің мәні (мысалдар)

Көк

Аспан, жасару, өмір, өсу.

Қызыл

От, күн белгісі.

Қара

Жер, береке.

Сары

Ақыл, парасат, байлық.

Ақ

Қуаныш, бақыт, тазалық.

Жасыл

Жастық, көктем.

Ұғымдардың түйіні: «ою», «өрнек», «орнамент»

«Ою» және «өрнек» сөздері біріге келіп, латынша ornament ұғымымен мәндес болады. Мағынасы — әсемдеу, сәндеу.

  • Ою — өрнекті пышақпен кесу, шабу, ойып өңдеу арқылы орындау тәсілі.
  • Өрнек — бұйымның сыртына түсірілетін, өзара байланысқан тұтас әшекей.
  • Ою-өрнек — әдемі ырғаққа, арнайы жүйеге құрылған өрнек бөлшектерінің жиынтығы.

Сергіту сәті: мақалдың жалғасын тап

  1. Еңбек қылсаң ерінбей, тояды …
  2. Шешеннің сөзі мерген, шебердің …
  3. Ер қадірін ер білер, зер …
  4. Жаңбырмен жер көгерер, еңбекпен …
  5. Істегенің еліңе жақсы, үйренгенің …
  6. Не ексең, соны …
  7. Екпей егін бітпес, үйренбей …
  8. Ақыл көпке жеткізер, өнер …

Сабақты бекіту

1) Топтық тапсырма

Оюларды тиісті тобына жинақтау (жіктеу).

2) Графикалық диктант

Төмендегі тұжырымдардың дұрыстығын белгілеу.

  1. Композициялық құрылымына қарай ою-өрнек екі топқа бөлінеді.
  2. «Қошқар мүйіз» — зооморфты өрнек түріне жатады.
  3. Композиция дегеніміз — өрнектерді салыстыру.
  4. Симметрия дегеніміз — ою-өрнектің бір жағының үлкен болуы.
  5. Өрнек дегеніміз — бұйымның сыртына түсірілетін әшекей.
  6. Көк түс — жастық пен көктемнің белгісі.

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Жауаптардың толықтығы мен практикалық жұмыстың орындалуына қарай бағалау.

Үйге тапсырма

Қазақ ою-өрнектерін басқа халықтардың ою-өрнектерімен салыстыру; теориялық бөлімді қорытындылау.

Сарамандық жұмысқа кіріспе

«Өткенді еске алып, ойға толам, сұрыптап тезге салып, көп ойланам. Ой түбіне жете алмай титықтасам, қолыма қайшы алып, ою оям».
Б. Момышұлы

Осы ойды басшылыққа ала отырып, келесі бөлімде оқушылар ою-өрнекті ағаш бетіне түсірудің кезеңдерін тәжірибе жүзінде орындайды.

Тақырып: Ағаш бетіне бедерлеп өрнек ою (кезеңдер)

  1. Салынатын өрнектің жобасын қағазға салу.
  2. Тақтай бетін тегістеп, сүргілеу.
  3. Өрнекті ағаш бетіне көшіру.
  4. Өрнекті ою.

Жұмысты талдау

Орындау сапасын саралап, нәтижесін бағалау.

Қорытынды

Жұмыс орнын ретке келтіру, құралдарды жинастыру.