Қазақша рефераттар

Халқымыздың сан ғасырдан бергі даналығына құлақ ассақ, Адамның бақыты - балада деген екен

Халқымыздың сан ғасырлық даналығы «Адамның бақыты — балада» деп бекер айтпаған. Көп адам «бақыт» ұғымын байлықтан, атақ-даңқтан, мансап пен қызметтен іздейді. Алайда мұның бәрі — өткінші. Адамға нағыз бақытты тәрбиелі, саналы ұрпағы ғана сыйлай алады. «Адам ұрпағымен мың жасайды» деген сөздің мәні де осында.

Бала тәрбиесі — отбасының ең үлкен міндеті

Сәби дүниеге келген сәттен бастап ата-ана алдында нәзік те қиын, қыр-сыры мол қоғамдық міндет тұрады. Ол — бала тәрбиесі. Бала тәрбиесіндегі алғашқы ұстаз — ата-ана. Бала үшін отбасыдан, ата-анадан артық тәрбиеші жоқ.

Адамгершілік, бауырмалдық, татулық, қайырымдылық, әдептілік, инабаттылық сияқты қасиеттер сөзбен ғана емес, үлкендердің күнделікті ісі мен үлгісі арқылы сіңеді. «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деген халық даналығы осыны меңзейді.

Еңбекке баулу: тыйым емес, мүмкіндік

Бала кішкентай кезінен-ақ әр нәрсеге әуестеніп, үлкендерге көмектескісі келеді. Кейбір ата-ана «жұмысымды бөгейсің», «істеп жатқанымды бүлдіресің» деп ұрысып жібереді. Бұл — қате түсінік. Керісінше, өзіңіз жұмыс істеп жүргенде баланың қолынан келетін ісіне жағдай жасап, үйренуіне көмектесу орынды.

Маңызды қағида

  • Берілген тапсырманың соңына дейін орындалуын сабырмен бақылаңыз.

  • Ұқыптылық пен тиянақтылыққа бағыт беріңіз.

  • Жақсы ісін мадақтап, қателігін «терісін оң етіп» түсіндіріңіз.

Орынсыз ұрысу, зеку, сұрақтарына дөрекі әрі келте жауап беру немесе әділ талап қоя алмау — ата-ананың беделін түсіреді. Бала үлкенді сыйлауды алдымен үйден үйренеді.

Сөйлесу үшін «арнайы уақыт» керек пе?

Кей ата-ана: «Екеуміз де жұмыстамыз, кешке үй шаруасынан қол тимейді, баламен сөйлесуге уақыт жоқ» дейді. Бұл — дұрыс емес. Баламен сөйлесу үшін міндетті түрде арнайы уақыт бөлудің қажеті жоқ: үй шаруасында жүріп-ақ әңгімелесуге, ой бөлісуге болады.

Отбасылық ортадағы сөздің салмағы

Үйдегі жанжал, біреуді баланың көзінше сөгу, өсек айту, ауыр сөзге салыну — баланың жан дүниесіне теріс әсер етеді. Бала алдында үлкендер әдептілік танытып, өзара сыйластықты сақтағаны жөн.

Баланың көзінше арақ ішу, темекі тарту сияқты зиянды әдеттер — тәрбиенің өзіне қарсы әрекет. «Көрінген таудың алыстығы жоқ»: ертең-ақ ұл ер жетеді, қыз бой жетеді. Сонда зиянды әдеттің залалын қалай ұқтырамыз?

Теріс орта — қисық өсетін бұтақ

Отбасының берекесі қашқан, ата-анасы маскүнемдікке салынған немесе азғындыққа ұрынған ортада өскен бала айқай-шу мен дау-жанжалға қаншаға дейін шыдайды? Бірі басқа өмірді аңсайды, бірі теріс тәрбиеге тез бой алдырады. Егер осы жолға біржола түссе, «бәйтеректің бір бұтағы қисық өсті» дей беріңіз: бақытсыз қыз, бұзақы ұл осындай ортадан шығады.

Бұзақылық қайдан басталады?

Бұзақылықтың басы — бос жүруден басталады. Кейде сабақты жиі қалдыруға әртүрлі сылтауды үлкендердің өзі үйретіп қояды. Осылайша, балаға өтірік айтуды үйретіп отырғанын аңғармай қалуы мүмкін. «Жас шыбықты қалай исең, солай өседі».

«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» демекші, ата-ана тәрбиесі бала өмірінде өшпес із қалдырады. Баланың бойына жақсы қасиеттерді дарыту, достарына дейін мән беру, табиғи дарынын дамыту, дұрыс білім алуына жағдай жасау — ата-ананың басты парызы. Бала тәрбиесінде «ұсақ-түйек» дейтін нәрсе жоқ.

Құндылықтың өзегі: адал еңбек, мінсіз ақыл, таза жүрек

Бала — әр отбасының бақыты. Демек, өз бақытымызды бағалай білейік. Шәкәрім атамыз адамның жақсы өмір сүруіне үш сапа негіз болатынын айтады: адал еңбек, мінсіз ақыл, таза жүрек. Рухани қасиеттерді қалыптастыру — шынында да адамның туған күнінен басталатын үдеріс.

Отбасы мен мектеп: ортақ мақсат, ортақ жауапкершілік

Адамның адам болып қалыптасуында ата-анамен қатар тәрбиеші мен мұғалімнің де рөлі зор. Қарапайым сұрақ туындайды: мектепке алғаш келгенде сүйкімді, тілалғыш, жүрегі таза, сезімі пәк бала неге орта немесе жоғары буында өзгеріп кетеді? Жаман әдетті қайдан үйренеді? Неге озбырлыққа бейімделеді?

Себеп бір жақтан ғана емес: ата-анасы, жүрген ортасы, құрбы-құрдасы — бәрі ықпал етеді. Дегенмен балаға жүрек жылуы қашан да қажет, әрі ол ешқашан артық болмайды. Ата-анасынан көрмеген мейірімді мұғалімнен көрген бала «менің ата-анам да осындай болса ғой» деп армандауы мүмкін. Мұғалімін жақсы қырынан таныған оқушы үшін ұстазының сөзі де өтімді, дәл болып көрінеді.

Ата-ана махаббатын білдірудің әртүрлілігі

Кейбірі баласын жақсы киіндіреді, кейбірі «тоқ болса болды» деп қалтасына ақша салып қояды. Кейбірі өте қатал талап қояды: бала қорыққаннан уақытша тыңдағанмен, бақылаудан шыққанда өзін ұстай алмай қалуы мүмкін.

Мұғалімнің миссиясы

Мұғалім баланы тек біліммен ғана емес, өміріне азық болатын ең қымбат қасиеттермен — адамзаттық құндылықтармен қаруландырады. «Алтын бесік — отбасы болса, алтын ұя — мектеп» деуінің сыры да осында.

Отбасы адамды дүниеге әкеліп, қалыптастырып, дамытса, мектеп сол адамды біліммен, құндылықпен толыстырып, жан-жақты жетілген, өз бетімен өмір сүруге бейім тұлға етіп тәрбиелейді. Екі ортаның да мақсаты — ортақ, міндеті — біреу.

Өзін тану — ұстаз үшін де, ата-ана үшін де тірек

Мұғалім баламен байланысқа шықпас бұрын, оқу-тәрбие жұмысын өзін танудан бастағаны жөн. Өзінің де бала болғанын, ата-ана екенін, ұстаз екенін жиі ой елегінен өткізсе, өзгеге жауапкершіліктің салмағы айқынырақ сезіледі.

Ойға тоқу

  • Әл-Фараби: «Дүниедегі ең оңай нәрсе — ақыл айту, ең қиыны — өзіңді өзің түсіну».

  • К. Маркс: «Өзіңді өзің тану — даналықтың бірінші белгісі».

Балаға тән азығы мен жан азығы бірдей қажет

Ең бастысы — баланың жан азығына зәру екенін ешқашан ұмытпау. Абайдың жетінші қара сөзінде бала анадан екі түрлі мінезбен туады: біріншісі — «ішсем, жесем, ұйықтасам» дейтін тән құмары; екіншісі — «білсем екен» деп тыным таппай сұрайтын жан құмары.

Негізгі түйін

Тән азығы — тамақ қандай қажет болса, жан азығы — жылулық пен сүйіспеншілік те сондай қажет. Бұл қажеттілік өтелмейінше, тәрбие жұмысының түпкі мақсаты толық орындалмайды. Мұны ата-ана да, мұғалім де ешқашан естен шығармағаны жөн.