Ескерткіш жобасын жасаған Әзірбайжан мүсіншісі Руғи мырза
Қабанбай Қожақұлұлы (Қаракерей Қабанбай, Дарабоз)
Қабанбай Қожақұлұлы — XVIII ғасырда жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күрестің алдыңғы шебінде жүрген әйгілі қазақ батыры әрі қолбасшы. Азан шақырып қойған есімі — Ерасыл. Халық арасында ол көбіне Қаракерей Қабанбай атанған.
- Руы
- Найман, Қаракерей руы (Байжігіт тармағы)
- Дәуірі
- XVIII ғасыр
- Лақап аттары
- Қаракерей Қабанбай, Дарабоз
- Қызметі
- Батыр, қолбасшы
Ерте кезеңі және есімінің қалыптасуы
Қабанбайдың өміріндегі алғашқы ауыр соққы — балалық шағында көрген қасірет. Ол жеті жасында әкесі Қожағұлдан, он алты жасында ағасы Есенбайдан айырылады: екеуі де жоңғарлар қолынан қаза тапқан.
Жасөспірім шағында жау арасына жасырын еніп, ағасын өлтірген жоңғар батырын өлтіріп кек қайтарады. Осыдан кейін ол 5–6 жыл Зайсан өңіріндегі Керей ішінде, әпкесі Меруерт пен жездесі Бердәулеттің қолында болады.
«Қабан батыр» атауы
Осы өлкеде жылқыға шапқан жабайы қабандарды жайратып, ел ішінде «Қабан батыр» атанады.
Алғашқы ірі танылуы
1717 жылы Аягөз шайқасында ерлігімен ерекше көзге түсіп, халық оны Қабанбай батыр деп таниды.
Азаттық күресіндегі орны
Шайқастар мен жорықтар хронологиясы
Қабанбай батырдың әскери жолы ірі тарихи оқиғалармен қатар өрбіді. Ол бірқатар шешуші шайқастарға қатысып, Абылай ханның сенімді бас батырларының біріне айналды.
-
1723
Түркістан қорғанысына қатысты.
-
1726
Бұланты шайқасына қатысты.
-
1730
Аңырақай–Алакөл шайқасына, кейін Шыңғыстау мен Ертіс бойындағы ұрыстарға қатысты.
-
1741
Шыңғыстаудағы Шаған шайқасында ақбоз атпен топ жарып, жауға шапқаны үшін «Дарабоз» атанады.
Абылай хан дәуірі
Қабанбайдың ерлігі мен ұйымдастырушылық қабілеті оны хан ордасындағы ең ықпалды батырлардың қатарына шығарды.
Өңірлік майдандар
Шыңғыстау, Ертіс бойы, Жетісу мен Тарбағатай бағыттары — оның әскери жолының негізгі кеңістігі.
Тұлғалық беделі
Ел жадында ол тек батыр емес, қиын кезеңде жұртты ұйыстырған қайраткер ретінде сақталды.
Оңтүстік бағыттағы жорықтар және саяси оқиғалар
1751 жылы Арқадан Оңтүстік Қазақстанға қарай Ханбаба (Барақ сұлтанның үлкен ұлы) жорығы жасалды. Ұлы жүз жасағын өзіне қосып алған екі түмен қазақ әскері Сыр бойын, Шымкент, Сайрам, Ташкент қалаларын жоңғарлардан тазартып, Ташкентте Төле бидің билікке келуіне ықпал етті.
Шыршық өңірінде Жоңғарияға айдалып бара жатқан бірнеше мың қарақалпақты құтқарып қалады.
XVIII ғасырдың орта шенінде хандық билік үшін күрес күшейген тұста Барақ сұлтан Кіші жүз ханы Әбілқайырды өлтірді. Қабанбай батыр Барақ сұлтанды айыптап, оның Жоңғар хандығымен жақындасуына қарсы әрекет жасады. Осылайша Қабанбай тек Орта жүз ішіндегі ахуалға ғана емес, Кіші жүздегі тарихи оқиғаларға да белсене араласқан.
Жетісу, Тарбағатай, Алтайды азат ету (1752–1754)
1752–1754 жылдары Қабанбай басқарған қазақ әскері Жетісу, Тарбағатай, Алтай өлкелерін жоңғарлардан азат ету жорықтарына қатысып, алдымен Іле, Балқаш, Қаратал өңірлерін жаудан тазартуға атсалысты.
Екі бағыттағы шабуыл
Бұдан кейін қазақ жасақтары Тарбағатайдың күнгейі мен теріскейінде екі бағытта шабуылға шықты.
Күнгей бағыт (Қабанбай тобы)
- Қаракөл мен Нарын өңірлерін азат ету
- Үржар мен Қатынсу аймақтарын тазарту
- Алакөл мен Барлықты азат ету
- Теріскей бағыттағы Бөгенбай әскеріне қосылу
Кейінгі шайқастар
- Баспан–Базар, Шорға, Маңырақ шайқастары
- Зайсан, Марқакөл, Күршім өңірлерін азат ету
Жоңғардан кейінгі кезең: шекара, қоныс және сауда
Қазақ жері басқыншылардан азат етілгеннен кейін, 1756 жылы Қабанбай батыр жоңғар билеушісі Әмірсананы қуып келген қытай әскерінің бетін қайтаруға қатысады. Сонымен бірге шығыс аймақтарға ел көшіру, қоныс бөлу жұмыстарына араласып, қоғамдық-ұйымдастырушылық міндет атқарды.
Жоңғар үстемдігі кезінде қолдан шыққан Шонжы, Нарынқол, Кеген өңірлерін қырғыздардан қайтарып алуға да қатысқан.
Қазақ–қытай саудасының басталуы
Қытаймен бітім жасалғаннан кейін, 1758 жылдың қыркүйегінде Барлықтан Үрімжі қаласына 300 жылқы айдап апарып, қазақ–қытай сауда байланысының жолын ашуға ықпал етеді.
Соңғы жекпе-жек және қаза болуы
Әтеке жырықтың кегін қайтару үшін 500 адамдық қолмен келген қырғыз батыры Қарабекке Қабанбай батыр ауырып жатқанына қарамастан қол бастап қарсы шығады. Жекпе-жекте Қарабекті өлтіргенімен, сол сәтте өзі де ат үстінен құлап, қаза табады.
Есімі мен мұрасы
Топонимдер мен нысандар
- Алматы облысындағы бұрынғы Андреев ауданында, Шығыс Қазақстан облысының Үржар және Жарбұлақ аудандарында Қабанбай есімі кеңінен ұлықталған.
- Алматы, Семей, Өскемен, Талдықорған қалаларында көшелердің біріне Қабанбай есімі берілген.
- Аягөз қаласында орналасқан танк дивизиясы Қабанбай есімімен аталған.
- Алматы облысы Алакөл ауданының орталығы Үшарал қаласында батырға ескерткіш орнатылған.
Ескерткіштер және мерейтойлар
- 1992–1993 жылдары бұрынғы Талдықорған және Семей облыстарында батырдың 300 жылдығы аталып өтіп, үлкен ас берілді.
- Астана қаласының іргесінде Қабанбай батырға арналған ескерткіш-монумент орнатылған.
- Стамбұл қаласының Бахыркөй ауданындағы Атакөй алаңында, Киікті саябағында еңселі ескерткіш бой көтерген. Жобаның авторы — Әзірбайжан мүсіншісі Руғи мырза.
- Мерекелік шарада аудан әкімі Атеш Унәл мырза Киікті саябағын бұдан былай «Қазақ саябағы» деп атау жөніндегі шешімді жариялаған.
Жыр-дастан, зерттеу және көркем әдебиет
Қабанбай батыр туралы жыр-дастандар мен зерттеу еңбектері мол. Оның өмірі мен ерлік жолы Бұқар, Ақтамберді, Үмбетей, Дулат, Тәтіқара сияқты халық ақындарының жырларына арқау болған.
Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының көне қолжазбалар бөлімінде Қабанбайға арналған жырлардың төрт нұсқасы, ал Қытай қазақтары арасында онға тарта нұсқасы сақталған. Бұл мұраларды жинауға Ш. Уәлиханов, С. Торайғыров, Қ. Халидұлы, сондай-ақ Қытайдағы қазақ ғалымдары З. Сәнік, Б. Садықан және басқа зерттеушілер елеулі еңбек сіңірген.
Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, көрнекті жазушы Қабдеш Жұмаділов Қабанбай батырдың тұлғасын көркем бейнелеген «Дарабоз» тарихи романын жариялады.