Спандияр Көбеевтің әңгімелері мен аудармалары
Спандияр Көбеев (1878–1956): ағартушы, аудармашы, жазушы
Спандияр Көбеев 1878 жылғы 1 қазанда бұрынғы Торғай облысы, Обаған болысында дүниеге келген. Ол алдымен ауылдық мектепте, кейін Қостанайдағы орыс-қазақ мектебінде және мұғалімдер даярлайтын курста оқыды. Қазақтың ұлы ағартушысы Ыбырай Алтынсариннің шәкірті әрі жолын қуушы ретінде Спандияр ұстазы қалыптастырған ағартушылық дәстүрді берік ұстанды.
Өмір жолы және қоғамдық қызметі
- Революцияға дейінгі кезеңде педагогтік те, жазушылық та қызмет атқарды.
- Кеңес дәуірінде де негізгі мұраты — жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеу ісінен қол үзбеді.
- Еңбегі үшін Ленин орденімен екі рет марапатталды.
- 1947 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды.
- 1956 жылы қайтыс болды.
Шығармашылық бастауы
Көбеевтің шығармашылыққа ден қоюы ағартушылық қызметімен тікелей байланысты болды. Ел ішінде мұғалімдік етіп, халықтың ой-санасын оятуға күш салды. Ол қазақ оқырмандарына Пушкиннің «Дубровский» повесі мен Гогольдің «Өлі жандар» романының мазмұнын қазақша әңгімелеп беріп жүрген. Сол мақсатта жұртты Крылов мысалдарымен де таныстырды.
Аудармалары мен хрестоматиялары
Спандияр Көбеев Крыловтан қырықтан астам мысал-өлең аударды. Олар 1910 жылы Қазанда «Үлгілі тәржіма» деген атпен жарық көрді. 1912 жылы «Үлгілі бала» атты хрестоматиясын бастырып, оған төл шығармаларын да, орыс жазушыларынан аударған еңбектерін де енгізді.
«Қалың мал» романы: әлеуметтік теңсіздікті әшкерелеу
Көбеевтің шығармашылық мұрасында «Қалың мал» романы ерекше орын алады. Негізгі кейіпкер Ғайшаның тағдыры арқылы жазушы сол кезеңдегі қазақ қызының аянышты өмірін, аңсаған арманы мен үмітін, сол жолдағы талабы мен күресін шынайы түрде жинақтап көрсетті. Роман әлеуметтік теңсіздік пен оған қарсылық тақырыбын кең қамтып, революция алдындағы қазақ ауылындағы күрделі әлеуметтік өзгерістерді боямасыз бейнеледі.
Қалың мал салтының зардабы, қыз тағдыры, арман мен күрес.
Әкімдер мен үстем тап өкілдерінің озбырлығы, кедей бұқараның қарсылығы.
Тіл тазалығы, мақал-мәтелді орынды қолдану, характерді даралау.
Ұстаздық еңбегі және мемуарлық мұрасы
Спандияр Көбеев ұзақ жылдар ағартушылық жұмыспен айналысып, қазақ мектептерінде орыс тілі мен әдебиетінен сабақ берді. Ол өзінің ұзақ та жемісті ұстаздық жолын «Орындалған арман» атты мемуарында баяндайды. Еңбекте революцияға дейінгі қазақ өмірінің көптеген көрінісі, автордың сол оқиғаларға араласуы және көзқарасы айқын аңғарылады. Мемуардың соңғы тарауы кеңес дәуіріндегі өмірі мен еңбегіне арналған.
Әңгімелері мен аудармалары: тәрбиелік мазмұн, қысқа сюжет, анық ой
Көбеевтің балаларға арналған әңгімелері мен мысалдары тәрбиелік мәнімен, қарапайым тілмен берілген өткір түйінімен ерекшеленеді. Төменде кең тараған сюжеттер мен ғибратты ойлар ретімен берілді.
Балалар мен мұғалім
Екі бала келе жатып бір кітап тауып алады. Бірі: «Кітап менікі, өйткені мен сенен бұрын көрдім», — дейді. Екіншісі: «Жоқ, кітап менікі, өйткені мен сенен бұрын жерден көтеріп алдым», — деп таласады. Осы кезде мұғалім келіп: «Оқи білесіңдер ме?» — деп сұрайды. Балалар: «Жоқ, оқи алмаймыз», — дейді. Мұғалім: «Ендеше кітап сендерге неге керек? Мен алайын; кім бұрын оқи білсе, соған беремін», — дейді.
Қайырымды бала
Бір бала мектептен үйіне келіп, әкесіне сабағын тыңдатады. Сабақты жақсы айтқан соң, әкесі қуантпақ болып он тиын күміс береді. Бала базарға бара жатқан жолда аш-жалаңаш қайыршы шалды көреді. «Керек нәрсе алсам, әкем тағы да ақша берер. Бұл ақшаны орынсыз жұмсамайын», — деп, тиынды қайыршыға береді. Үйіне келіп істегенін әке-шешесіне айтады.
Ит пен қайыршы
Бір ит үй күзетіп жатады. Қораға қайыршы шал кіргенде, ит үре бастайды. Шал: «Ашпын», — дейді. Ит: «Мен сені қуғаннан үріп тұрған жоқпын. Үйдегілер даусымды естіп, шығып сені көріп, тамақ берсін деп үремін», — деп жауап береді.
Түскі тамақ пен кешкі тамақ
Таңертең бала еш жұмыс істемей үйде отырады. Түсте шешесі ет пен сорпа әкелгенде, бала: «Бүгін сорпа дәмсіз екен», — дейді. Шешесі: «Кешке дәмдірек пісіріп беремін», — деп қояды. Түстен кейін бала шөп тасуға көмектесіп, қатты шаршайды. Кешке шешесі түстен қалған сорпаны береді. Бала: «Түстегі сорпаңнан мына сорпа дәмдірек екен», — дейді. Сонда шешесі: «Бұл — түстегі сорпаның қалғаны. Дәмді көрінгені — еңбектеніп шаршағаныңнан», — деп түсіндіреді.
Атасы мен немересі
Қартайған ата қол-аяғы дірілдеп, тамағын төгіп ішетін болады. Баласы мен келіні оған бөлек ыдыс, бөлек дастархан жасап, бөлек отырғызады. Бір күні немересі ағаш жонып отырады. Әкесі: «Не істеп отырсың?» — десе, бала: «Аяқ жасап жатырмын. Сендер қартайғанда, анам екеуіңе тамақты осы аяққа құйып беремін», — дейді. Мұны естіген әкесі ұялып, атасын бөлек отырғызуды қояды.
Қомағай ит
Түйін
Қомағай ит аузындағы олжасын қанағат тұтпай, судағы көлеңкесін «тағы бір олжа» деп ойлап, суға секіреді де, барынан айырылады. Ғибрат: қанағат пен сабыр — адамды ұяттан да, шығыннан да сақтайды.
Маймыл мен айна
Түйін
Маймыл айнадан өз бейнесін көріп, өз кемшілігін танымай, «надан біреу» деп кекетеді. Ғибрат: өзгені мазақтамас бұрын әуелі өзіңе қара.
Шал мен өлім
Түйін
Тұрмыс тауқыметінен титықтаған шал өлім тілейді, бірақ өлім келгенде шошып кетеді де, «отынды көтеріссін» деген ой болғанын айтады. Ғибрат: пенде кейде тәубе мен қанағаттың қадірін қиындық үстінде ұмытады.
Қасқыр мен тырна
Түйін
Қасқыр сүйекке қақалып, тырнаға көмектесуді ишарамен сұрайды. Тырна сүйекті әрең алып шығарады, ақы сұрағанда қасқыр: «Басыңды жемей жібергенімнің өзі — жақсылық» деп қуып жібереді. Ғибрат: жауызға жақсылық етсең де, қайырым күту қиын.
Шымшық пен көкаршын
Түйін
Тұзаққа түскен шымшықты көкаршын мазақтайды, бірақ өзі де бір іске ілігіп қалады. Ғибрат: мысқылдың түбі — ғазап; тағдырдың ісін келеке қылмау керек.
Мектепке шақыру
Бұл өлең балаларды мектепке ерте жиналып, білімге ынтамен ұмтылуға үндейді. Табиғаттағы әр мақұлықтың еңбектеніп тіршілік ететінін мысалға алып, «надандықпен құр жүру жараспайды» деген ойды алға тартады.
Негізгі ой
Уақытты қадірлеу, еңбек пен білімге ұмтылу — өрге бастайтын жол.