Бұйрықты сөйлемді тап
Жақты, жақсыз сөйлемдер
Бұл материал қазақ тіліндегі жақты және жақсыз сөйлем тақырыптарын оқытуға арналған. Мақсат — ұғымдарды түсінікті тілмен ашып, оқушының ойлау белсенділігін арттыру, сауатты жазу мен оқу дағдыларын жетілдіру.
Сабақтың мақсаты
- Жақты және жақсыз сөйлем туралы түсінікті тілмен, оқушыларды қатыстыра отырып жан-жақты мәлімет беру.
- Сөйлем түрлерін түсіндіру арқылы ұжымдық және деңгейлік тапсырмалармен қазақы әдепке тән қасиеттерді дамыту.
- Белсенді ойлау қабілетін жандандырып, сауатты жазу және оқу дағдыларын жетілдіру.
Ұйымдастыру және әдістемелік негіз
- Сабақтың түрі
- Аралас сабақ
- Сабақтың әдістері
- Ой қозғау, сұрақ-жауап, тіл дамыту, топтастыру
- Көрнекілігі
- Плакат, кеспе қағаздар, қосымша материалдар
- Пәнаралық байланыс
- Әдебиет, орыс тілі, ағылшын тілі, денешынықтыру
Сабақтың барысы
А) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру, сынып тазалығына көңіл бөлу.
- Зейінді сабаққа аудару.
Ә) Үй тапсырмасын пысықтау
- Үй тапсырмасын тексеру.
- Өткен сабақты меңгеру деңгейін анықтау үшін сұрақтар қою.
Б) Жаңа сабақты түсіндіру
- Топқа бөлу, бағалау парағын тарату.
- «Сұрақтар банкасы» арқылы өткенді қайталау.
- Бақылау/тест және тәжірибелік тапсырмалар.
1–3-әрекеттер: топтық жұмыс және бақылау
1-әрекет
Қиылған сөйлемдерді құрастыру арқылы топқа бөлу. Бағалау парағын тарату. Топ басшысын сайлау.
2-әрекет
«Сұрақтар банкасы» өткен тақырыптар бойынша сұрақ қояды және үй жұмысы (94-бет, 76-жаттығу) бойынша ізденімдік деңгейін пысықтайды.
3-әрекет
Бақылау немесе тест әдісі: оқушылардың тақырыпқа сай білім деңгейін және көзқарасын анықтау. Жауапты тиісті бағандарға белгілеу: дұрыс / дұрыс емес / келісемін / келіспеймін / білмеймін.
Тест тапсырмалары (таңдау сұрақтары)
1) Одағай қатысқан лепті сөйлемді табыңыз.
- А) Ойпырым-ай, балаңның мінезі қандай жаман еді!
- В) Көрсетпе көз жасыңды.
- С) Жүр, жарысайық.
- D) Балам, жөніңді айтшы.
- Е) Амал нешік, пешенеме жазғаны осы болды.
2) Сұраулық шылау арқылы жасалған сұраулы сөйлемді табыңыз.
- А) Ол кісі қайда тұрады?
- В) Неге үндемейсіз, әже, барамыз ба?
- С) Ол жерге неге отырасың?
- D) Ойбай, сен былай тұр!
- Е) Мен күні бойы жұмыста болдым ғой.
3) Бұйрықты сөйлемді табыңыз.
- А) Сен менен аулақ жүр.
- В) Біреу көп үшін, көп біреу үшін.
- С) Жеріміз біздің неткен бай.
- D) Сүйіндік жігіттері он шақты күнде Омбыға келіп қалды.
- Е) Қазір қай жерде тұрасыз?
Қысқа бақылау (негізгі ұғымдар)
1) Жай сөйлемнің анықтамасын табыңыз.
- А) Бір ғана ойды білдіреді, бір интонациямен айтылады.
- В) Екі немесе одан көп жай сөйлемнен тұрады.
- С) Күрделі ойды білдіреді.
- D) Дыбыстардың жазудағы таңбасы.
- Е) Адамның әртүрлі көңіл күйін білдіру.
2) Айтылу мақсатына қарай сөйлем атауын табыңыз.
- А) Жалаң сөйлем
- В) Құрмалас сөйлем
- С) Жайылма сөйлем
- D) Бұйрықты сөйлем
- Е) Жай сөйлем
3) Жай сөйлемнің түрлерін анықтаңыз.
- А) Жақты сөйлем
- В) Салалас сөйлем
- С) Құрмалас сөйлем
- D) Жай сөйлем
Жаңа тақырып: негізгі анықтамалар
Жақты сөйлем
Жақты сөйлем — бастауыш пен баяндауышы қиыса байланысқан жай сөйлемнің бір түрі. Мұнда бастауыш ашық айтылады немесе жасырын тұрады; жасырын болса, баяндауыш арқылы бастауышты табуға болады.
Мысал
Жастар — біздің болашағымыз.
- Құрылысына қарай: жай сөйлем (тиянақты ойды білдіреді).
- Бастауыш: Жастар (Болашағымыз кім?).
- Бастауыш пен баяндауыш қиыса байланысқан.
Жақсыз сөйлем
Жақсыз сөйлем — ой бастауыштан басқа сөйлем мүшелері арқылы берілетін жай сөйлем. Бұл сөйлемде бастауыш болмайды, оның жоқтығы баяндауыш тұлғасына қарап танылады.
Жақсыз сөйлемнің жасалу жолдары
- -қы/-ғы/-кі/-гі жұрнақтары арқылы қалау райлы етістіктен: Абайдың ұғына түскісі келді.
- Барыс септік жалғаулы тұйық етістіктен соң бол, жара, тура, кел көмекші етістіктері: Енді сізге айтуға тура келді.
- Атау не барыс септік тұлғалы тұйық етістіктен соң керек, жөн, мүмкін сөздері: Біздің ашық сөйлесуіміз керек.
- -ып/-іп/-п көсемше жұрнағынан кейін бол көмекші етістігінің болымсыз тұлғасы: Нені айтып отырғанын түсініп болмайды.
- Құрамында бастауыш тұлғалы сөзі бар кейбір идиомдар: Енді біраздан кейін көз байлануға айналады.
7-әрекет: семантикалық карта
Төмендегі сөйлемдерді жақты және жақсыз түрлеріне ажыратыңыз.
| Сөйлем | Жақты | Жақсыз |
|---|---|---|
| Бұл кезде тоғай да кемеліне келіп, толықсып тұрады. | □ | □ |
| Әр жұмысты өз уақытында бітірген жөн. | □ | □ |
| Қайсардың шешесі Бәден апай — шалқып сөйлейтін адам. | □ | □ |
| Бұл жұмысты оған тапсыруға болады. | □ | □ |
| Былтыр жазда ауылға бардым. | □ | □ |
| Тапсырмаға тиянақты дайындалу керек. | □ | □ |
| Бір кезде қасқа атты қалт тоқтады. | □ | □ |
| Бізге шындықты айтуға тура келді. | □ | □ |
| Түні бойы ақ жауын сіркіреп тұрды. | □ | □ |
| Болған жайды жасырмай айтып беруі мүмкін. | □ | □ |
Кітаппен жұмыс және деңгейлік тапсырмалар
Оқушылық деңгей
- 93-бет, 73-жаттығу (Жұқаш А., Мұратов Е.)
- 93-бет, 74-жаттығу (Әлжанов Қ., Досымбеков О.)
Алгоритмдік деңгей
- 94-бет: тапсырма (фразеологизмдер) — Қажығалиева С., Сексембай А.
Ізденімдік деңгей
- 94-бет, 75-жаттығу — Нұрғалиев А., Өтемұратов А.
- Ғаламтор деректеріне сүйеніп, республикада жастарды қолдау бағытында жүргізіліп жатқан мемлекеттік бағдарламаларға қысқаша шолу жазыңыз (300–400 сөз). Мәтін ішінде жақсыз сөйлемдер болсын.
Қосымша әдіс: «6 қалпақ»
Тақырыпты әр қырынан талқылап, ойды дәлелмен айтуға бағыттайды: факті, сезім, сын, пайдалы тұсы, шығармашылық ұсыныс, қорытынды.
9-әрекет: постер қорғау және шығармашылық тапсырма
Лирикалық шегініс: өлеңді қара сөзге айналдырып, мәтін ішінен жақты сөйлемдерді табыңыз.
Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла,
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма.
Бағалау және дереккөз
Бағалау
Бағалау парағы арқылы топтық және жеке жұмыс нәтижелері қорытындыланады (дұрыстығы, белсенділігі, дәлелі, сауаттылығы).
Автор туралы мәлімет
Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, №22 негізгі жалпы білім беретін мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Арғынбаева Арай Сайранқызы.
Қажет болса, Word нұсқасын жүктеу бөліміне сілтеме беруге болады.