Балаға кітап оқуды үйретудің алғы шарттары
Балаларды кітап оқуға баулу
Қазіргі заманға сай білімді, мәдениетті азамат тәрбиелеуде кітаптың орны айрықша. Адамгершілік, кішіпейілділік, қайырымдылық, шыншылдық, адалдық, үлкенді құрметтеу сияқты асыл қасиеттер баланың бойына кітап арқылы біртіндеп сіңеді. Сондықтан баланы көп оқуға ғана емес, ең алдымен кітапты сүюге баулу қажет.
Бүгінгі күні балалардың қиялы компьютерлік ойындарға ауып бара жатқанына қарамастан, кітапханашылар мен ата-аналардың балаға кітап әлемін ашуға толық мүмкіндігі де, жауапкершілігі де бар.
Ерте жастан бастау: үйдегі үлгі мен дұрыс дағды
Кітап оқуға үйрету, ең алдымен, ата-анаға берілетін нақты кеңестен басталады. Балаға бір жасынан-ақ кітап ұстатып үйреткен дұрыс: сәби кезінен кітапты көріп, парақтап, қолымен ұстап, оған жақын болуы тиіс.
Қызығушылықты ояту үшін суретті кітаптардан, санамақтар мен қысқа мәтінді шағын басылымдардан бастаған жөн. Үйде үнемі газет-журнал, кітап оқып отырған ата-ананы көрген бала да кітапқа табиғи түрде қызығып өседі. Ал 4–5 жастан бастап әңгіме, ертегілерді бірге оқуға болады.
Кітаптың балаға берері
- Ой-өрісті кеңейтеді, ойлауға үйретеді
- Сөйлеу қабілетін, есте сақтауын дамытады
- Қиялын күшейтеді, танымын тереңдетеді
Пайдалы оқу үшін қарапайым қадам
Баланың бос уақытында оқитын кітаптарының алдын ала тізімін жасап, оны ата-ана өзі ұсынып, таңдауға көмектесе алады. Сонымен қатар баланы кітапты құрметтеуге, ұқыпты ұстауға да жас кезінен баулыған жөн.
Балалар басылымы — білімнің бір көзі
Білім мен танымды кеңейтудің тиімді жолдарының бірі — балаларға арналған мерзімді басылымдарды тұрақты оқыту. Мысалы, «Айгөлек», «Балдырған», «Мөлдір бұлақ», «Ақ желкен» журналдарын жаздырып алып, бірге оқудың тәрбиелік маңызы зор.
«Көкірегі ояу адам оқи білуді үйренудің қаншалықты қиын екенін біледі. Мен бұған сексен жыл өмірімді арнадым, бірақ әлі кітап оқуды толық үйрендім деп айта алмаймын».
Кітап оқуды үйретудің алғышарттары
1) Кітаптың құдіретін ұғындыру
Кітапты жыртпауға, ұқыпты ұстауға, тік отырып оқуға үйрету маңызды. Сондай-ақ баланың кітап туралы бастапқы библиографиялық түсінігі болғаны дұрыс: авторы кім, не туралы, қай жылы және қайда шыққаны.
2) Түсінбей оқудан сақтандыру
Мәтінді жай оқып шығумен шектелмей, талғап оқуға, өз көзқарасын айтуға, қысқаша мазмұнын (фабуласын) жазуға үйреткен жөн.
Фабула — баяндалатын оқиғалар желісінің қысқаша мазмұны.
3) «Сөздік дәптері» әдетін қалыптастыру
Оқыған кітабындағы түсінбеген сөздерді, мақал-мәтелдерді, дәйексөздерді теріп жазып отыратын арнайы дәптер аштыру қажет. Бұл баланың еңбекке құлшынысын арттырады, зейінін күшейтеді, талғамын өсіреді, көп оқуға ынталандырады және сөздік қорын байытады.
Отбасы рөлі: қызығушылық ерте қалыптасады
Кітап оқуға қызығушылық ерте балалық шақта қаланады, ал оның қалыптасуы көбіне ата-анаға байланысты. Отбасы — баланың тұлғасын дамытатын орта; дәл осы жерде оқуға деген қажеттілік, қызығушылық және сүйіспеншілік орнығады. Сондықтан баланы уақытында оқуға үйретіп қана қоймай, оқуды жақсы көруге бағыттауымыз керек.
«Өзіңді тану үшін кітап керек, өзгені тану үшін де кітап керек».
Кітап — рухани қазына және өмір айнасы
Адам айнаға қарап бет-жүзіндегі өзгерістерді байқайтыны сияқты, кітап арқылы да жаңа әлемді таниды. Кітап өзге елдің тілін, дінін, тұрмысын, салт-дәстүрін, қоғамдық міндеті мен құндылықтарын танытады. Ол — рухани қазына, байлық, өмір айнасы, заман сыры, тарих шежіресі, әрі оқу мен тәрбиенің қуатты құралы.
Абай Құнанбайұлының «Артық білім кітапта, ерінбей оқып көруге» деген ойына сүйенсек, кітап — адам баласы үшін тілсіз тәрбиеші. Ол бала кезден бастап өмірінің соңына дейін сырлас дос бола алады.
Неліктен дәл қазір маңызды?
Балалық шақта оқылған кітап жүрекке ұялап, бүкіл өмірге із қалдырады. Сондықтан кітап оқу мәселесі тек бір мекеменің емес, тұтас қоғамның назарында болуы тиіс: оқушының ойлау қабілетін дамыту, білімге қызығушылығын ояту, рухани дүниесін байыту — ортақ міндет.
Қысқа қорытынды
Баланы кітапқа жақындатудың ең сенімді жолы — үйдегі үлгі, жүйелі оқу әдеті, дұрыс таңдалған мәтіндер және мектеп кітапханасымен тұрақты байланыс. Кітапқа құштарлық қалыптасса, білім де, тәрбие де тереңдейді.