Аттылы кісі
Жақсы мен жаманның айырмасы
«Күн ашық, ауа тымықта ескекшінің қандай адам екенін білмейсің, ол буырқанған қара дауылда сыналады». (Геродот)
Қарбалас тірлікте біреуді жақсы, біреуді жаман деп жатамыз. Жақсы дегенімізді мақтай бергіміз келеді. Ал жаман дегенімізді жақтырмай, кейде тіпті ол туралы сөз қозғағымыз келмей қалады. Кейде ренішімізді ашып айтып, көңілдегі ауырды ақтарып саламыз.
Сонда жақсы адам кім? Жаман адам кім?
Жақсы адам
- Айналаға шапағатын төгіп, ізгілік пен мейірімді арнайды.
- Үзілгенді жалғайды, қиындыққа төзе біледі.
- Көпшіліктің ортасынан табылады, жауапкершіліктен қашпайды.
Жаман адам
- Өзімшіл, өркөкірек, өзгеге күндей береді.
- Жақсылығынан үміт күткізбейді, жан-жағына салмақ салады.
- Ойланбай басқан бір қадамы өзіне де, өзгеге де жүк болады.
Мінездің өлшемі
Лұқпан хәкімнен: «Даналықты кімнен үйрендің?» деп сұрағанда, ол: «Соқырлардан. Өйткені олар жан-жағын толық байқамайынша аяқ баспайды», — деп жауап беріпті.
Расында, бәрі мінезге тіреледі. Ізгілікті іс те, ұятқа қалдыратын қадам да адамның ішкі болмығынан бастау алады. Жақсы мінез — жақсылыққа, сабырға, табысқа жетелейді. Ал шодыр мінез — күйгелектікке, өкінішке, азапқа алып барады.
Өзім жиі айтатын ой: адамды қартайтпайтын екі нәрсе бар — жақсы сөз және жақсы мінез.
Мүмкін, жақсы жанның бір қасиеті — күйініш пен сүйінішке де, сәтсіздік пен сәттілікке де, ашушаңдық пен сабырлылыққа да салқынқанды қарай білуінде шығар.
Ал жаманның әуресі әрдайым жетерлік: ойланбай жасалған қадам өзін де, өзгені де абыройсыздыққа апарып, ұятқа қалдырады. «Жаманға жолама, бәлесі жұғады» дейтіні содан болса керек.
Ең сорақысы — көз әлсіздігінен де көңіл әлсіздігі, көз соқырлығынан да көңіл соқырлығы. Мұндайда халық: «Шіріген ағашқа сүйкенбе, санасы соқыр жанға сүйенбе» дейді.
Ғибратты оқиға: өткелдегі дау
Ертеректе ат мінген кісі сапарлап келе жатып, өзеннен өтпек болады. Жағалауда бір соқыр жігіт жылап отыр екен. Жөн сұраса: «Мына судан өте алмай отырмын. Бір көзім су қараңғы, екіншісі де оңып тұрған жоқ», — дейді.
Атты кісі: «Жылама, артыма мінгес!» — деп, соқырды мінгестіріп, арғы бетке өткізіп салады. Енді қоштасып, жөніне кетпек болса, соқыр аттан түспейді.
«Түссең түс. Жасы үлкен деп сыйлап, ер үстіне отырғызсам… Қане, түс аттан!» — деп, әлгі жігіт ежірейеді.
Екеуі дауласа жүріп бір ауылға келеді де, әділқазыға жүгінеді. Аттылы кісі болған жайды айтып, көмектесемін деп жүріп бәлеге қалғанын жеткізеді.
Ал соқыр жігіт керісінше: «Жасы үлкен ғой деп сыйлап, атыма мінгізіп едім. Оңбаған екен», — деп жылап-сықтайды.
Әділқазы екеуін екі үйге қамап, сырттарына күзетші қояды. Біраз уақыт өткен соң күзетшілерден не айтқанын сұрайды. Бірінші күзетші: «Соқыр: “Бір іс бастадым, оны Құдай қолдаса!” деді», — депті. Екіншісі: «Атты кісі: “Жақсы адамның қайыры жетер басына, енді соқыр көрінсе, жоламаймын қасына!” деп өкінішпен айтты», — дейді.
Сонда әділқазы: «Бәрі түсінікті. Ат соқырдікі емес, ана үлкен кісінікі», — деп кесім айтады.
Екеуін қайта алдырып, айтқан сөздерін мойындатпақ болғанда, жасы үлкен кісі: «Дұрыс, мойындаймын», — дейді. Ал екіншісі: «Мен олай деген жоқпын! Басқа әділқазыға барамын», — деп байбалам салады.
Әділқазы: «Мына соқырды өзеннен қайтып өткізіп тастаңдар. Мұндай пәлеқор, жалақор бұл жаққа қайта аяқ баспасын», — деп билік етеді.
Ақсақал сөзі: «Аққа жаққан шырақты ақымақ үрлеп өшірмес».
Қорытынды ой
Үнділердің мына сөзі көкейдегі сұраққа жауап тапқандай: «Жақсы мен жаманның айырмасы — сиыр мен жыланның айырмасындай: біріншісі шөпті сүтке айналдырады, екіншісі сүтті уға айналдырады».
Әкім Ысқақ, «Жүректегі жазулар» күнделік-эссесінен (ықшамдалып, редакцияланды).