Жиембет жырау (XVII ғасыр)Жиембет жырау әрі әскербасы, әрі әйгілі ақын болған
Жиембет жырау (XVII ғасыр)
Жиембет жырау — әрі әскербасы, әрі әйгілі ақын. Ол қазақ жерін жаудан қорғауда талай ерлік көрсеткен. Жыраудың поэзиясынан оның ерлік пен өрлікке толы мінезі, ерен батырлығы айқын танылады.
Өжеттік пен беріктік бейнесі
Менімен, ханым, ойнаспа.
Менің ерлігімді сұрасаң —
Жолбарыс пен аюдай.
Өрлігімді сұрасаң —
Жылқыдағы асау тайындай.
Беріктігімді сұрасаң —
Қарағай менен қайыңдай.
Бұл жолдар Жиембеттің алған бетінен қайтпайтын, мінезі мықты, қайсар тұлға екенін дәлелдейді.
Ханға тура сөйлеу
Жиембет хан-сұлтандарға бас имей, ойын батыл айтқан. Қанішерлікке, әділетсіздікке қарсы сөз көтеріп, қалың еліне арқа сүйеп өктем сөйлейді.
Әмірің қатты, Есім хан,
Бүлік салып бұйырдың:
«Басын бер!» — деп батырдың,
Қанын ішіп қанбаққа,
Жанын отқа салмаққа.
Хан ием, ісің жол емес.
Жырау бейбіт күнде батырсынып, қауіп төнгенде именетін ханның екіжүзді мінезін де әшкерелейді. Қалмақтың «бәрі ханы» келгенде тас қалаға жан сауғалап, қорқақтық танытқан тұсын бетіне басып, ел намысын оятады.
Осындай опасыздыққа зығырданы қайнап, ызалы үн көтерген Жиембет қайсар қалпынан танбайды: «Арқаға қарай көшермін, алашыма ұран дерсімін, ат құйрығын кесермін» деп, сертке берік екенін танытады.
Туған жерге сағыныш
Ханға қарсы тұрғаны үшін елінен айдалған Жиембет туған жерін аңсап, толғауларында шерін төгеді:
Қайырылып қадам басарға
Күн болар ма екен мен сорға?
Өзен, Арал жерлерім,
Қиядан қолды көрсеткен —
Төбеңе шығар күн бар ма?
Жотасы биік дөңдерім...
Демек, Жиембет жырау ел-жер үшін емірене жыр төккен, сол елдің бірлігі мен бүтіндігі жолында жырымен де, ерлігімен де қызмет еткен тұлға.
Ақтамберді жырау (1675–1768)
Ақтамберді жырау өмірінде талай қилы кезеңді бастан кешірген. Қолына желекті найза ұстап, ата жауларымен шайқастарға қатысып ерлік көрсеткен. Сол ұрыстардың бірінде жау қолында қалып, өлім аузынан аман қайтқан. Ойраттармен соғыста асқан ерлігімен де, жалынды жырымен де танылып, қазақ жерін қорғауда ерен еңбек сіңірген.
Қайсарлықтың поэтикалық формуласы
Жапанға біткен терекпін,
Еңсемнен жел соқса да теңселмен.
Қарағайға қарсы біткен бұтақпын,
Балталасаң да айырылман.
Сыртым — құрыш, жүзім — болат,
Тасқа да салсаң майрылман!
Ақтамберді бұл жолдар арқылы өз өмірін халықтың елдігін, бүтіндігін сақтауға арнағанын айқын аңғартады. «Елім-жұртым қорғайлап, өлімге жүрміз бас байлап» деген ой — оның азаматтық ұстанымының өзегі.
Ерлік — елдіктің қалқаны
Жырау толғауларында батырлық ерекше дәріптеледі. Себебі ел шетіне жау тисе, елді сақтап қалатын — батыр ұл. Осы ұстаным оның Бөгембай батырға арналған жырынан да көрінеді: жігіттің жігіттігі қанды шайқаста сыналады.
Ел шетіне жау келсе,
Алдына сірә, дау келсе,
Батырсынған жігіттің
Күшін сонда сынаса.
Жылқының қадірі
Көшпелі қазақ тіршілігінде жылқының орны айрықша: сауса — сусын, сойса — азық, жорықта — ер қанаты. Ақтамберді жырларында жылқының қасиеті мен қадірі жоғары бағаланады.
Биенің сүті — сары бал,
Қымыздан асқан ас бар ма?
Жылқыдан асқан мал бар ма?
Кермеде тұлпар бусанса...
Бұл тақырып «От басар орны отаудай» секілді өлеңдерінде де көркем өрнектеледі.
Ел құрау мұраты
Ақтамберді толғауларынан халқына деген сүйіспеншілік анық сезіледі. Ол жұрттың басын қосып, берекелі ел етуді армандайды:
Кеуде бір жерді жол қылсам,
Шөлең бір жерді көл қылсам,
Құрап жанды көп жиып,
Өз алдына ел қылсам.
Қорытынды ой
Жиембет пен Ақтамберді жыраулардың толғауларын тоғыстыратын ортақ арқау — ел намысы, жерге адалдық және ерлік рухы. Бірі — ханның озбырлығына тайсалмай қарсы тұрған өр мінезді тұлға, екіншісі — майдан шындығын жырға айналдырып, елдікті сақтаудың маңызын ұғындырған жауынгер жырау. Екеуінің де сөзі — тарихи жадыны жаңғыртып, ұлт рухын бекемдейтін биік мұра.