М. Шоқай атындағы қазақ орта мектебінің9 сынып оқушысы Бекбан Назерке ТоқабайқызыЖетекшісі
№ 187 М. Шоқай атындағы қазақ орта мектебінің 9-сынып оқушысы Бекбан Назерке Тоқабайқызы
Жетекші
Рахметова Жадыра Сәндібекқызы
Тарих пәні мұғалімі
Ғылыми жетекші
Ибраев Уалихан Серікұлы
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, тарих ғылымдарының кандидаты
Ғылыми жоба
Тақырыбы: Мырзабай Ахун
Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат маршруттары
Мырзабай Ахун Азаматұлы (1833–1917)
Мырзабай Ахун Азаматұлы — бар ғұмырын халқының сауаттылығы мен мәдени дамуына, рухани кемелденуіне арнаған дара тұлғалардың бірі.
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Халқымыздың сан ғасырлар бойы ұлы Шығыс өркениеті аясында дамығаны белгілі. Ұлтымыздың перзенттері білім мен ілімнің озық үлгілерін ислам мәдени орталықтарындағы орта және жоғары оқу орындарынан алды.
Осы оқымысты-ғұламалар ел аумағында мешіт, медресе, мектеп ашып, халықты сауаттандыру, имандылыққа тәрбиелеу, кәсіпке баулу секілді ағартушылық қызмет жүргізді. Олар қоғамның рухани тірегіне айналып, қоғамдық тұрақтылыққа ықпал етті.
Сыр өңірі — күллі алашқа мәлім ақын-жыраулардың, батырлар мен билердің мекені ғана емес, сондай-ақ ахундар мен ишандар, молда мен мақсым атанған оқымысты-ғұламалар шоғыры қалыптасқан өлке. Саясат, өнер, білім мен ғылым салаларында биік деңгейден көрінген Сыр бойы перзенттерінің Орта Азия ғана емес, тұтас Шығыс мәдениетіндегі орны айрықша.
Олардың қатарында қазақтың өз алдына дербес ел ретінде қалыптасуына, мәдениетін дамытуға зор еңбек сіңірген мемлекет және қоғам қайраткерлері, ағартушы күрескерлер болды. Солардың бірі ретінде Мырзабай Ахун Азаматұлының тарихи орны ерекше.
Ағартушылық қызметтің тарихи рөлі
- Қазақ даласында ағартушылық істі ишандар мен ахундар, оқымысты-ғұламалар өрістетті: мешіт салдырды, медреселер ашты, діни-ағартушылық тәлім-тәрбие жүйесін орнықтырды.
- Олар халықты мұсылман дінінің басты ұстанымы — имандылыққа тәрбиелеп, Шығыстың классикалық әдеби мұраларын насихаттады.
- Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы діни тәлім-тәрбие мен оқу-ағарту ісі арқылы кедергі жасап, шын мәніндегі рухани күрескерлерге айналды.
Отаршылдық саясат және рухани кеңістікті әлсірету
Ресей отаршыларының халқымызды ұлттық келбеттен, тілден, діннен және жерден айыруға бағытталған стратегиялық саясатына ағартушылық ұстанымдағы қайраткерлер шамамен екі ғасырға жуық жүйелі түрде қарсылық көрсетті.
Бұл стратегияны толық жүзеге асыру үшін империяның тарихи мұрагері болған кеңестік жүйе ең алдымен көрнекті ағартушыларды және олардың дәстүрін түбегейлі жою қажет екенін түсінді.
Қысқа тарихи кезеңдегі ауыр салдарлар
Діни-ағартушылық инфрақұрылымның күйреуі
Өте қысқа уақыт ішінде медреселер мен мешіттер қирап, діни білім беру жүйесі әлсіретілді.
Идеологиялық ауыстыру
Ислам қағидаларының орнына коммунистік идеология енгізіліп, рухани сабақтастыққа соққы берілді.
Мәдени жадыны әлсірету
Мәдени-тарихи мұрадан айыру мақсатында әліпби бірнеше рет өзгертіліп, ұрпақаралық байланыс үзіле түсті.
Қоғамды әлеуметтік ыдырату
Жерді басқару еркінен айыру және жат таптық көзқарасты күштеп таңу нәтижесінде халықтың едәуір бөлігі босқынға айналып, сырттан келімсектер қоныстандырылды.
Осындай нәубет кезеңінде ашық қарсылық көрсеткен алаш зиялылары, сондай-ақ ишан, ахун, молда секілді ұлт ағартушылары әлеуметтік топ ретінде қуғын-сүргінге ұшырап, жойылды.