Шығарма жаздыру
Тіл — ойды дамытудың негізі
Тіл адамзаттың бір-бірімен пікір алмасуын, түсінуін қамтамасыз етіп, тілдік қарым-қатынасты іс жүзінде жүзеге асырады. Халқымыз мәнді сөйлейтіндерді «сөзі мірдің оғындай» деп дәріптейді. Бұл — сөздің дәлдігі мен әсерінің қадірін танытатын өлшем.
Тілдің қызметі
Қарым-қатынас орнату, ойды жеткізу, түсіну және түсіндіру арқылы адам әрекетін ұйымдастыру.
Сөздің сапасы
Мазмұндылық, жүйелілік, анықтығы, мәнерлілік, тазалық және қателіксіздік — тіл мәдениетінің тіректері.
Қазіргі талап және оқыту мазмұнын жаңарту
Қазіргі білім беру үдерісінде оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеру, дара қабілетін дамыту және қоғам талабына сай оқыту мазмұнын жаңарту маңызды. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сай оқыту оқушыларды ауызша және жазбаша сөйлеуге, шығармашылықпен жұмыс істеуге, міндетті және мүмкін деңгейлерді өз бетінше игеруге үйретуді көздейді.
Тіл дамыту — күрделі әрі шығармашылық үдеріс
Тіл дамыту жұмысы — күрделі әрі шығармашылық процесс. Бала тілін дамытуда ең алдымен орындалатын жаттығулардың мазмұндылығы мен жүйелілігіне, сонымен қатар анық, мәнерлі, таза сөйлеуіне көңіл бөлінеді. Оған қоса грамматикалық, орфографиялық, пунктуациялық және орфоэпиялық сауаттылық та негізгі талаптардың бірі.
Маңызды байқау
Зерттеулерге қарағанда, нашар оқитын балалардың көпшілігінде тіл әлсіз дамиды, сондықтан олар ойын нақты жеткізуде қиналады. Ал тілі жақсы дамыған бала ойын дәл әрі шебер жеткізіп, оқу материалын да нәтижелі меңгереді.
Тіл мен ойлау бірлікте дамиды
Тілді меңгеру барысында бала қорытынды жасап, жалпылау, нақтылау, абстракциялау сияқты ойлау операцияларын қолданады. Сөйлеу арқылы бала тек басқа адамдармен қарым-қатынас жасап қана қоймай, айналасын да таниды. Сөйлеуді меңгеру — шындықты меңгерудің бір қыры.
Тіл дамыту жұмысының негізгі бағыттары
1) Сөздік жұмыс
Сөз мағынасын нақтылау, сөздік қорды байыту, сөзді дұрыс әрі орнымен қолдануға дағдыландыру.
2) Сөз тіркесі және сөйлеммен жұмыс
Ойды грамматикалық тұрғыдан дұрыс құрастыру, сөйлем құрылымын жетілдіру, дәлдік пен логиканы күшейту.
3) Байланыстыра сөйлеуге үйрету
Ойды жүйелеу, мәтін құрастыру, материал жинау және оны тұтас, түсінікті түрде жеткізу. Бұл бағытта алдыңғы екі салада қалыптасқан білім мен дағдылар тоғысады.
Сөйлеу — қарым-қатынас қана емес, өзін танытудың жолы
Жалпы сөйлеу — адамның ойын, білгенін, сезімін екінші біреуге жеткізу үшін тіл арқылы байланысуы. Тіл дамыту жұмысы тек жаттығу, мазмұндама және шығарма орындаумен шектелмеуі керек. Сөйлеу баланың өзін көрсететін құралына айналып, оны қуантатын, жігерлендіретін, қызығушылығын арттыратын тәжірибе болуы маңызды.
Ойды дамытуға арналған тиімді жұмыстар
1) Бақылау
Бақылау — тіл дамытудың қайнар бұлағы. Бақылау арқылы жиналған материал сөйлем құрауға, мазмұндама мен шығарма жазуға, сондай-ақ түрлі тілдік жаттығулар орындауға негіз болады.
2) Шығарма жаздыру
Ш. Кәрібаевтың пікірінше, шығарма жаздыру жұмысы мұғалімнің жүйелі басшылығын қажет етеді: оқушымен әңгіме жүргізіп, сұрақ-жауап арқылы бағыттап, шындыққа үйлесетін, шамасы келетін әрі жақсы білетін материалды таңдауға көмектесу дұрыс.
Бастауыш мектептегі тіл дамыту жұмысының мақсаттары
-
1) Байқағыштық пен ойлауды дамыту
Оқушылардың байқағыштығын, ойлау қабілетін, тілін және дүниетанымын дамыту; салыстырып талдауға, өз бетінше қорытынды шығаруға үйрету.
-
2) Әдеби тіл нормасына сай жазу дағдысы
Қазақ әдеби тілі нормасына сай өз сезімін, ойын сауатты әрі түсінікті жазып беруге дағдыландыру.
-
3) Ана тілін сүюге тәрбиелеу
Ана тілін құрметтеуге, оның алтын қоры мен көркем сөз байлығын орнымен қолдана білуге тәрбиелеу.
-
4) Тиімді жазба жұмыстарын іріктеу
Жазба тілін дамытуға ықпал ететін мазмұндама мен шығарма жұмыстарының жеңіл әрі нәтижелі түрлерін іріктеп ұсыну.
Қорытынды түйін
Тілді дамыту — оқушының сөйлеу әрекетін ғана емес, ойлау мәдениетін де қалыптастыратын жүйелі жұмыс. Сөздік қорды байыту, сөйлемді дұрыс құрау және байланыстыра сөйлеуді үйрету өзара сабақтас жүргізілгенде ғана нәтижелі болады.