Қазақша рефераттар

Төлегеннің жібекке үйленуі

9-сынып сабағы: «Қыз Жібек» жырындағы Төлеген мен Жібек бейнесі

Бұл сабақта «Қыз Жібек» жырының тақырыбы мен идеясын талдап, басты кейіпкерлер — Төлеген мен Жібектің образын жан-жақты ашуға назар аударылады. Жырдағы махаббатқа адалдық, сөзге беріктік, салт-дәстүрді қастерлеу сияқты құндылықтар оқушы пайымына арқау болады.

Сабақтың мақсаты

  • Жырдың тақырыбы мен идеясын анықтай отырып, Төлеген мен Жібек бейнесін терең талдау.
  • Махаббатты, достықты қадірлеуге, сөзге тұрақты, сезімге берік болуға және салт-дәстүрді дәріптеуге тәрбиелеу.
  • Оқушылардың сөйлеу мәдениетін дамыту: кейіпкердің жан дүниесін ашатын сөз оралымдарын тауып, дәлелдеп айту.

Сабақ сипаттамасы

Түрі
Интербелсенді, танымдық
Типі
Білік пен дағдыны қалыптастыру
Пәнаралық байланыс
Өнер, музыка, тарих
Көрнекілігі
Слайдтар, әндер, суреттер, тест тапсырмалары

Қолданылатын әдіс-тәсілдер

  • Көрсете түсіндіру
  • Талдау
  • Ой қозғау
  • Тестілеу
  • Тыңдау
  • Мәнерлеп оқу
  • Салыстыру
  • Сұрақ-жауап

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

Оқушылармен амандасу, сыныптың көңіл күйін анықтау. Сабақтың рухын Абайдың ойымен сабақтау: «Бала білімді махаббатпен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болғаны» — білімге деген шынайы ықылас пен жауапкершілікке бағыт беру.

II. Үй тапсырмасын тексеру: «Зымыран сұрақтар»

  1. 1) Тақырыбы: махаббат тақырыбы.
  2. 2) Құрылымы: 2 бөлім:
    • Төлегеннің Жібекке үйленуі
    • Жібектің Сансызбаймен қосылуы
  3. 3) Сюжет: негізгі желі — жігіттің үйленуі.
  4. 4) Кейіпкерлер: Төлеген, Жібек, Бекежан, Шеге, Қаршыға, Базарбай, Сырлыбай, Сансызбай, Қамқа, Кербез және т.б.
  5. 5) Түйін: махаббатқа адалдық, салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты сақтау.
  6. 6) Төлеген бейнесі: жырда берілу ерекшелігін талқылау.
  7. 7) Жібек бейнесі: жырдағы суреттелуін талқылау.

Қосымша тапсырма: жырдан үзіндіні жатқа айту (мәнерлеп оқу талаптары сақталады).

III. Жаңа тақырыпқа дайындық

Халық әні «Әгугай» тыңдалады. Өлең жолдарындағы «Даяр етіп қояйық, салдырып сарай өзгеше…» деген ой бүгінгі талдаудың өзегіне айналады: Төлеген мен Жібек — «өзгеше сарайда тұратындай» рухани биік, асқақ сезім иелері.

Әке батасын аттаған Төлегеннің қазаға ұшырауы мен Жібектің қайғылы тағдыры жырдың трагедиялық қуатын күшейтеді. Осы тұста жырға шолу сұрақтары ұсынылады.

Жырға шолу 1

Жырда тұрмыс-салт жырының қай түрлері кездеседі?

Жырға шолу 2

Жырда көрінетін әдет-ғұрыптарды атаңдар: бата, көш, қыз қылығы, теріс бата, жеңгeлік, қалыңдық ойнау, түс көру, түс жору, қоштасу, әмеңгерлік, жүзін жасыру.

Жырға шолу 3

Көркемдік ерекшеліктері: теңеу, метафора, эпитет, ассонанс, аллитерация.

IV. Жаңа сабақты меңгерту: фильммен жұмыс

Төлеген мен Жібек образын нақтылай түсу үшін «Қыз Жібек» көркем фильмінің сюжеттері еске түсіріледі. Фильм 1970 жылы режиссер Сұлтан Қожықов түсірген, сценарий авторы — Ғабит Мүсірепов. Композиторы — Нұрғиса Тілендиев, ән мәтіндерінің авторы — Қадыр Мырза Әли. Фильм авторлары қатарында Асқар Сүлейменов пен Олжас Сүлейменов аталады.

Білімді тексеру: фильм бойынша тест

  1. 1) Фильм басталғанда айтылатын ең алғашқы сөз қандай?

    A. «Ағайын!» Ә. «Аруақ!» Б. «Алдияр!»

  2. 2) «Бекежан мырза, сен сөзді бөле бердің ғой…» деген ескертпені кім айтады?

    A. Қаршыға Ә. Базарбай Б. Сырлыбай

  3. 3) Жібек Төлегенді алғаш көргенде не нәрсені байқамай қалады?

    A. Бөркі ұшып түскенін Ә. Қымызды төгіп алғанын Б. Жеңгесі тартқанын елемей қалғанын

  4. 4) Көш кезінде Жібек күймемен келеді, ал жеңгесі ше?

    A. Түйеде Ә. Сәйгүлікте Б. Күймеде, Жібектің жанында

  5. 5) «Қатынжандылығыңды көрдік…» сөзінің жалғасы қандай?

    A. «…қане, сандалмай, қанша қадамнан атысатыныңды айт!» Ә. «…байқа, күшік күйеу!» Б. «…енді білек күшіңді байқайық!»

  6. 6) Жібек Төлегенге мінгізген тұлпардың аты қалай?

    A. Бозайғыр Ә. Тарланбоз Б. Ақбозат

  7. 7) Жауға қарсы аттанған Төлегенге кім бата береді?

    A. Әкесі Базарбай Ә. Анасы Қамқа Б. Досы Шеге

Салыстыру жұмысы

Жырдың түпнұсқасы мен кинонұсқа арасындағы ортақ тұстар мен айырмашылықтарды сұрақ-жауап арқылы талдау: оқиға желісі, кейіпкер мінезі, шешуші түйіндер, көркемдік шешім.

V. Бекіту: кейіпкер бейнесін талдау

Төлеген бейнесі

Оқушылар Төлегеннің мінез-құлқын тақтаға тірек сөздер арқылы сипаттайды. Талқылауда оның сұлулығы, ақылдылығы, сауықшылдығы, нәзік жүректілігі, бауырмалдығы сияқты қырлары жырдың нақты тұстарымен дәлелденеді: «Бұл мінез қай жолдарда, қандай әрекетте көрінеді?».

Жібек бейнесі

Жібектің ақылдылығы, сұлулығы, өр мінезі, сертке беріктігі, адал жар, қамқор әйел ретіндегі болмысы жыр жолдарымен дәлелденеді. Оқушылар мысал келтіріп, ой тұжырымын қорғайды.

Ой қозғау: салт пен сюжет тоғысы

Сұрақ: Төлегеннің әлі ақ босаға аттамаған Жібектің елінде алты ай жатуына қалай қарайсыңдар? Бұл салт-дәстүрге қайшы емес пе?

Талқылау барысында «ұрын келу», «қалыңдық ойнау» дәстүрлері еске алынып, тарихи-мәдени контекстпен байланыстырылып түсіндіріледі.

Үй тапсырмасына дайындық ретінде: жауапты толықтыру үшін оқушылардың ата-анасымен пікірлесіп келуі ұсынылады.

Жеке пікір: өзіңе үлгі ететін қасиет

Сұрақ: Төлеген мен Жібектің қандай қасиеттерін өз бойыңда болғанын қалар едің? Неліктен? Әр оқушы бір қасиетті таңдап, қысқаша түсіндіріп береді.

Сабақ соңында «Төлеген мен Жібектей болу» — адал сезім мен рухани тазалықты аңсаудың көрінісі екені қорытындыланады. Қорытынды әсерді күшейту үшін Роза Әлқожаның әні мен сөзіне жазылған «Жібектің елі» шығармасын тыңдау ұсынылады.

VI. Бағалау

Оқушылар бірін-бірі бағалау тәсілі арқылы жауаптың дәлелділігіне, сөйлеу мәдениетіне, мәтінмен жұмыс сапасына назар аударады.

VII. Үй тапсырмасы

«Махаббат деген…» тақырыбына жырдан алған әсер бойынша ой-толғау жазу.