Биология ғылымы

Сабақ тақырыбы

Биология ғылымы: ғылымдар жүйесіндегі орны мен маңызы, басқа ғылымдармен байланысы. Жаратылыстану пәндері жүйесіндегі «Жалпы биология» курсының орны, мақсаты мен міндеттері.

Сабақ түрі

Дәстүрлі

Сабақ типі

Аралас

Әдіс-тәсілдер

Ауызша түсіндіру, сұрақ-жауап

Көрнекіліктер

Суреттер
Кестелер

Пәнаралық байланыс

Экология
Әдебиет

Сабақтың мақсаты

1) Білімділік

Оқушыларға биология ғылымы, оның ғылымдар жүйесіндегі орны мен маңызы, басқа ғылымдармен байланысы, сондай-ақ «Жалпы биология» курсының орны, мақсаты мен міндеттері туралы жалпы білім қалыптастыру.

2) Дамытушылық

Жалпы білім беру арқылы ойлау, есте сақтау және салыстыру қабілеттерін дамыту.

3) Тәрбиелік

Ғылыми көзқарасты қалыптастыру, оқу үдерісінде ұқыптылық пен жауапкершілікке тәрбиелеу.

Ұйымдастыру кезеңі

Сәлемдесу
Оқушыларды түгелдеу
Оқушылардың назарын сабаққа аудару

Жаңа сабақ: Биология ғылымының мәні

Биология (грекше bios — «өмір», logos — «ғылым») — жаратылыстану ғылымдарының маңызды саласы. Ол тірі организмдерді және олардың қоршаған ортамен өзара байланысын зерттейді. Биология тіршіліктің барлық көріністерін қамтып, организмдердің құрылысын, қызметін, өсуі мен дамуын, шығу тегін, эволюциясын және Жер бетіндегі таралуын қарастырады.

Биология нені зерттейді?

Организмдердің құрылысы мен функциялары
Өсуі, дамуы және көбеюі
Шығу тегі, эволюциясы және таралуы
Классификациясы (жүйелеу) және сипаттамасы
Организмдердің бір-бірімен және ортамен байланысы

Терминнің қалыптасуы және тарихи тұлғалар

«Биология» терминін ғылымға алғаш рет 1797 жылы неміс ғалымы Т. Руз енгізгені көрсетіледі. Биологиялық білімнің бастаулары Оңтүстік-Шығыс Азияда (Қытай, Жапония, Үндістан) ерте кезеңдерде дами бастағанымен, тіршілік құбылыстарын жүйелі түрде сипаттағандардың қатарында грек және рим философтары мен дәрігерлері ерекше орын алады.

Гиппократ (б.з.д. 460–370)

Адам мен жануарлардың анатомиялық және морфологиялық құрылысын жүйелі сипаттап, аурулардың пайда болуына сыртқы орта мен тұқым қуалаушылықтың ықпалын атап көрсетті.

Аристотель (б.з.д. 384–322)

Жануарларды құрылысы мен тіршілік әрекеттеріне қарай төрт топқа бөлді; адам анатомиясы мен танымдық қабілеттерінің дамуына қатысты бақылаулар жүргізді.

Герофил және Эрасистрат

Александрий ғалымдары. Герофил артерия мен венаның айырмашылығын ажыратты, Эрасистрат мидың құрылысына сипаттама берді.

Гай Плиний және К. Гален

Плинийдің «Табиғи тарих» энциклопедиясы орта ғасырға дейін негізгі дереккөз болды. Гален сүтқоректілерге тәжірибелер жүргізіп, жүйке жүйесі, анатомия және физиологияның дамуына ықпал етті.

Биологияны біріктіретін негізгі 5 қағида

1) Жасуша теориясы

Барлық тірі организмдер кемінде бір жасушадан тұрады; жасуша — тіршіліктің құрылымдық және функционалдық бірлігі. Жасушалардың негізгі химиясы мен механизмдері ұқсас, ал жаңа жасушалар тек бұрынғы жасушалардың бөлінуінен пайда болады. Теория жасушаның құрамы, қызметі, көбеюі және ортамен өзара әрекеттесуін түсіндіреді.

2) Эволюция

Популяциялардың тұқым қуалайтын қасиеттері ұрпақтан ұрпаққа өзгеріп отырады. Бұл өзгерістерге табиғи сұрыпталу мен генетикалық дрейф әсер етеді.

3) Ген теориясы

Белгілер туралы ақпарат ДНҚ-дағы генетикалық код ретінде сақталады және ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Генотип ақпараттары фенотипте (көрінетін физикалық/химиялық ерекшеліктер) байқалады. Фенотип қоршаған ортаға қарай өзгеруі мүмкін, бірақ бұл өзгерістер гендерге тікелей кері жазылмайды; гендер ұзақ мерзімде эволюциялық үдерістер арқылы өзгереді.

4) Гомеостаз

Организм сыртқы орта өзгерсе де, ішкі ортаның тұрақтылығын сақтауға ұмтылады. Бұл — физиологиялық реттелу жүйелерінің негізі.

5) Стимул–жауап (өзін-өзі реттеу)

Барлық тірі ағзалар сыртқы немесе ішкі әсерлерге жауап береді. Бұл қасиет тіршіліктің бейімделуі мен сақталуы үшін қажет.

Биологияның салалары және басқа ғылымдармен байланысы

Биология көптеген арнайы салаларды біріктіреді. Олар зерттеу нысанына (қандай организм зерттеледі) және зерттеу деңгейіне (молекуладан экожүйеге дейін) қарай жіктеледі. Биология экологиямен, медицинамен, ауыл шаруашылығымен және басқа жаратылыстану ғылымдарымен тығыз байланыста дамиды.

Негізгі бағыттар

Ботаника — өсімдіктер туралы ғылым.

Зоология — жануарлар туралы ғылым.

Микробиология — микроорганизмдер туралы ғылым.

Орнитология — зоологияның құстарды зерттейтін саласы.

Зерттеу деңгейіне қарай

Биохимия — тіршіліктің химиялық негіздерін зерттейді.
Молекулалық биология — биомолекулалар жүйелерінің өзара әрекетін қарастырады.
Жасуша биологиясы — жасушаны тіршіліктің негізгі бірлігі ретінде зерттейді.
Физиология — ұлпалар мен мүшелердің қызметін талдайды.
Экология — организмдер мен ортаның байланысын зерттейді.

Бекіту сұрақтары

Биология қандай ғылым саласына жатады?
«Биология» терминін ғылымға алғаш енгізген кім?
Биология қандай негізгі ілімдер мен бағыттарды біріктіреді?

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен белсенділігіне қарай қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

Негізгі тапсырма

Тақырыпты оқу: «Биология ғылымы».
Қосымша материал: «Заманауи цитология: пәні, міндеттері және зерттеу әдістері».

Алдағы бөлім: «Жалпы биология» курсының мазмұны (тақырыптар тізімі)

Цитология және жасуша

Цитология: пәні, міндеттері, зерттеу әдістері және қолданылуы (медицина, ауыл шаруашылығы).
Жасушаның ашылуы және зерттелу тарихы.
Жасушалық теорияның негізгі қағидалары және биологиядағы маңызы.
Жасушаның химиялық құрамы: су және бейорганикалық заттар.
Органикалық заттар: көмірсулар, нәруыздар, липидтер (құрылысы, қасиеттері, қызметтері).
Нуклеин қышқылдары: ДНҚ және РНҚ түрлері; АТФ-тың құрылысы мен рөлі.
Ферменттер және тіршілік үдерістерін реттеудегі маңызы.
Прокариот жасушасы: құрылысы, қызметі және бактериялар алуан түрлілігі.
Мембраналар, цитоплазма және органоидтер: ЭПТ, Гольджи, лизосомалар.
Пластидтер, митохондрия, рибосома, жасуша орталығы; цитқаңқа және қозғалыс органоидтері.
Ядро: құрылысы мен қызметі; хромосомалардың химиялық құрамы.
Эукариот жасушасының құрылымдық-функциялық ерекшеліктері.
Вирустар мен фагтар; АИТВ (ЖИТС вирусы) және алдын алу.

Зат алмасу, көбею және даму

Жасушадағы зат және энергия алмасу; катализ және алмасу түрлері.
Жасушалық тыныс алу және энергия алмасудың негізгі кезеңдері.
Автотрофтар мен гетеротрофтар; фотосинтез және хемосинтездің маңызы.
Нәруыз биосинтезі: ген, генетикалық код, матрицалық принцип; аРНҚ түзілуі және реттелуі.
Гомеостаз және алмасу үдерістерінің реттелуі.
Өзін-өзі ұдайы өндіру: митоз, оның фазалары мен биологиялық маңызы.
Жыныссыз көбею формалары және эволюциялық маңызы.
Жынысты көбею: мейоз; сперматогенез және овогенез.
Ұрықтану және оның маңызы; гүлді өсімдіктердегі ерекшеліктері.
Онтогенез: эмбриондық және постэмбриондық даму; орта факторлары және токсиндердің әсері.
Биогенетикалық заң (Э. Мюллер, Э. Геккель); өсімдіктер мен жануарлар онтогенезі.

Генетика және өзгергіштік

Генетика тарихы; Г. Мендель заңдары; гибридологиялық әдіс.
Моногибридті шағылыстыру: доминанттылық, ажырау, гаметалар тазалығы.
Көптік аллельдер; талдаушы шағылыстыру; дигибридті және полигибридті шағылыстыру; тәуелсіз үйлесімділік.
Фенотип және генотип; тұқым қуалаудың цитологиялық негіздері.
Жыныстың генетикалық анықталуы; жыныс хромосомалары; жыныспен тіркес тұқымқуалау.
Хромосомалық тұқымқуалау теориясы; гендердің тіркесуі; Морган заңы; генетикалық карта.
Генотиптің біртұтастығы; хромосомалық және цитоплазмалық тұқымқуалаушылық.
Гендердің өзара әрекеттесуі: аллельді және аллельді емес түрлері.
Өзгергіштік формалары: мутациялар (гендік, хромосомалық, геномдық), мутагендер және эволюциялық рөлі.
Үйлесімділік өзгергіштік және гомологтық қатарлар заңы.
Фенотиптік/модификациялық өзгергіштік және статистикалық заңдылықтары.

Адам генетикасы, селекция және биотехнология

Адамның тұқымқуалаушылығын зерттеу әдістері және генетикалық әртүрлілік.
Адамның шығу тегі және нәсілдер туралы генетикалық мәліметтер.
Белгілердің тұқымқуалау сипаты; денсаулықтың генетикалық негіздері; генетикалық аурулар; популяция генофонды.
Селекцияның міндеттері мен әдістері; селекция үшін бастапқы материал.
Н. И. Вавилов: мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары туралы ілім.
Өсімдіктер және жануарлар селекциясы; қолдан сұрыптау; будандастыру; шағылыстыру типтері.
Өсімдік селекциясындағы полиплоидия; заманауи селекция жетістіктері.
Микроорганизмдер селекциясы; микробиологиялық өндіріс (тағам, дәрумен, фермент, дәрі-дәрмек).
Биотехнологияның мәселелері мен болашағы; гендік инженерия және оның перспективалары.

Ескерту

Тізім курстың жалпы құрылымын жүйелеу үшін берілген. Әр тақырыпта негізгі ұғымдар, анықтамалар, дәлелдер және қолданылу мысалдары жеке қарастырылады.