Мыстан кемпір ұшқыш сыпыртқысымен атан түйенің алдына ұшып келіп
Кіріспе
Бастауыш сыныптарда дене тәрбиесі сабағының мазмұны көбіне қозғалмалы (қимыл-қозғалыс) ойындардан тұрады. Қозғалмалы ойындарды өткізу — күрделі педагогикалық үдеріс. Сондықтан ойынның өту барысын үш кезеңге бөліп қарастырған тиімді:
- 1) Ойынды өткізер алдындағы дайындық
- 2) Ойынның басталуы және ойналу барысы
- 3) Ойынның аяқталуы
1) Дайындық кезеңі
Кез келген дене тәрбиесі сабағын өткізу үшін сабақ мақсатына сай жоспар жасалып, ойындар алдын ала іріктеледі. Іріктелген ойындар балалардың қызығушылығын оятып, сабаққа ынталандыруы тиіс.
- Қажетті құрал-жабдықтардың толықтығын тексеру
- Өтетін орынның (алаңның/залдың) дайындығын бағалау
- Қауіпсіздік талаптарын нақтылау
2) Басталу және ойналу барысы
Ойынды ұйымдастыру тәсілі алдын ала таңдалады. Ережені ұзақ түсіндіріп уақыт жоғалтқаннан гөрі, балаларды дереу бастапқы қалыпқа тұрғызып, мұғалімнің қысқа көрсетілімі арқылы ойнату тиімді. Бұл ережені түсінікті етіп, бұзушылықты азайтады.
Ойынның сапалы өтуі көбіне оқушылардың дайындығына және ынта-жігеріне байланысты.
3) Аяқталу кезеңі
Ойын сабақтың негізгі бөлімінен кейін өткізілсе, оқушылардың шаршау деңгейіне қарай қайталануы мүмкін. Бір сабақта бірнеше ойын ойналатындықтан, бір ойынды 2–3 реттен артық қайталамаған жөн.
Әр ойын аяқталған соң қорытынды жасалып, содан кейін ғана келесі ойынға көшу ұсынылады.
Сабақ үлгісі: бір орында тұрып екі аяқпен ұзындыққа секіру (4-сынып)
Мысал ретінде «бір орында тұрып екі аяқпен ұзындыққа секіру» тақырыбын 4-сыныпта өткізу логикасын қарастырайық. Сабақ жоспары жасалғанда алдымен жалпы дамыту жаттығулары іріктеліп, жүйеленеді. Одан кейін сабақ мақсатына сай міндетті түрде дайындық жаттығулары орындалады.
Дайындық жаттығулары
- 10–12 м қашықтыққа бір орында тұрып бір аяқпен секіру
- Екі оқушы екі жағынан ұстап тұрған жіптің үстінен секіру
- Жалпы денені қыздыру және буындарды дайындау жаттығулары
Негізгі мақсатты орындау
Дайындық жаттығулары өткеннен кейін тікелей негізгі дағдыны қалыптастыруға бағытталған тапсырмалар орындалады: дұрыс серпіліс, екі аяқпен қону, тепе-теңдікті сақтау, нәтижені өлшеу және өз-өзін бақылау.
Оқушыға түсінікті қысқа нұсқаулық пен көрнекі көрсету — техниканы тез меңгертудің негізгі шарттарының бірі.
Ұлттық қимыл-қозғалыс ойындары
Қимыл-қозғалыс ойындары ұлттық ойындар негізінде қалыптасқан. Олар спорттық ойындар сияқты ережеге сүйенеді, бірақ ережелері әдетте қарапайым әрі жеңіл болады және көп құрал-жабдықты қажет етпейді. Төменде әртүрлі халықтардың ойын үлгілері берілген.
Өз орныңды тап
(Италия халық ойыны)
Санамақ арқылы ойын жүргізуші таңдалады. Ойыншылар шеңбер жасап тұрады, ал жүргізуші шеңбердің сыртында қолына орамал ұстап жүреді. Жүргізуші шеңберді айнала жүгіріп келіп, орамалды бір ойыншының иығына іліп кетеді.
Орамал ілінген ойыншы оны алып, жүргізушіге қарама-қарсы бағытта шеңбер бойымен жүгіре жөнеледі. Осы сәтте шеңбердегі ойыншылар босап қалған орынға жылжып тұрады. Екі ойыншының қайсысы бос орынды дәл тауып тұра қалса, сол жеңеді. Жеңілгені келесі жүргізуші болады.
Қаршыға мен үйректер
(Саха халық ойыны)
Санамақ арқылы «қаршыға» таңдалады. Қалғандары «үйректер» болады. Арақашықтығы 10–15 м екі шеңбер (екі «көл») белгіленеді. Үйректер бастапқыда бір көлдің ішінде болады.
Белгі берілгенде үйректер екінші көлге «ұшып» барып қонуы керек. Сол кезде қаршыға оларды бір-бірлеп қуып ұстауға тырысады. Ұсталған үйректер ойыннан шығады. Ұсталмағандардың ішінен жаңа қаршыға сайланып, ойын жалғасады.
Көтеріп кет
(Қазақ халық ойыны)
Ойыншылар екі-екіден арқаларын бір-біріне тақап, жүрелеп отырады да, қолдарын шынтақтан айқастырып ұстайды. Мұғалім «1, 2, 3 — ауылым менің, жайлауға көш!» дегенде, екеуі де алға еңкейіп, бірін-бірі жерден көтеріп тұрып кетуге тырысады.
Қарсыласын көтеріп кеткен ойыншы жеңімпаз деп есептеледі.
Ботақан
(Қазақ халық ойыны)
Ойыншылар өзара «атан түйе» мен «мыстан кемпірді» сайлайды. Қалғандары «ботақандар» болып, атан түйенің артынан бір-бірінің белінен ұстап тізіледі.
Мыстан кемпір атан түйенің алдына келіп: «Керуен, қайдан келесің, қайда барасың?» деп сұрап, артындағы ботақандардың бірін сұрайды. Атан түйе келіспеген соң, мыстан кемпір керуеннің соңындағы ботақанды тартып алуға әрекет етеді. Атан түйе оны жібермеуге тырысады.
Егер мыстан кемпір ботақанды ұстап алса, оны «үйіне» апарып қойып, қайта оралады. Бұл 2–3 рет қайталанғаннан кейін рөлдер ауыстырылып, ойын жалғасады.
Қарақұс пен балапандар
(Орыс халық ойыны)
Ойыншылар арасынан «қарақұс» және «тауық» таңдалады. Қалғандары — «балапандар». Алаңның бір шетіне қарақұстың «ұясы» сызылады.
Мұғалім «Қарақұс!» деп белгі бергенде, қарақұс тауықтың артында белінен ұстап тізілген балапандардың ең соңғысын ұстауға ұмтылады. Тауық екі қолын екі жаққа созып, балапандарын қорғайды. Балапандар тізбекті үзбей, қорғанысты сақтауы керек. Ұсталған балапан ұяға әкетіледі. 2–3 балапан ұсталған соң жүргізушілер қайта сайланып, ойын қайта басталады. Бір тауыққа 6–8 балапан болғаны дұрыс.
Алтын дән
(Беларус халық ойыны)
Ойыншылар екі-екіден қол ұстасып, шеңбер жасап тұрады. Ойын жүргізуші бір жұпқа келіп: «Қайырлы күн!» дейді. Ойыншылар: «Алтын дән», — деп жауап береді. Жүргізуші: «Оның бағасы қанша?» — деп сұрайды.
Ойыншылар: «Тау-тау қар мен көлдің суы», — деген бетте екеуі қарама-қарсы бағытта шеңберді айнала жүгіріп кетеді. Жүргізуші сол бос орынға тұрып қалады. Бірінші болып қайта келген ойыншы жүргізушімен жұп құрады, ал екіншісі жүргізуші болып, ойынды жалғастырады.
Жеңіл атлетикаға арналған ойын
Қуғыншыдан құтқар
(жүгіруге арналған ойын)
Арнайы сызықпен қоршалған ойын алаңында балалар еркін жүгіріп ойнайды. Мұғалім белгі бергенде, санамақ арқылы сайланған жүргізуші: «Мен қуғыншымын!» — деп қолын жоғары көтереді де, өзіне ең жақын ойыншыны қуады.
Егер қашып келе жатқан бала мен қуғыншының арасын басқа ойыншы кесіп өтсе, қуғыншы алдын кескен екінші баланы қуады. Қуып жетсе, екеуі рөл ауыстырады: ұсталған ойыншы қуғыншы болып, ойын жалғасады.
Дерек және құрастыру мәліметі
Құрастырған
Ж. Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледжінің 3П ҚМБ тобының студенті Ж. Е. Төреғалиева.
Рецензент
Б. Қ. Набидоллин — Ж. Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледжінің дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі, жоғары санатты дене тәрбиесі және спорт пәндерінің оқытушысы.