Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858 - 1931) - ақын, жазушы, аудармашы, композитор, тарихшы және философ
Өмірбаяны
Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858 — 1931) — қазақ әдебиеті мен рухани ой кеңістігінде терең із қалдырған ақын, жазушы, аудармашы, композитор, тарихшы және философ. Кейбір деректерде оның есімі Шаһкәрім түрінде де беріледі.
Ол 1858 жылы 11 шілдеде Шыңғыстау бөктерінде, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданында дүниеге келді. Әкесі Құдайберді — Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған. Осы себепті Шәкәрім Абайға әкесі бір, шешесі бөлек туыс болып келеді, яғни Абайға немере іні.
Балалық шағы және тәлім-тәрбиесі
Құдайберді 37 жасында қайтыс болғанымен, Шәкәрім атасы Құнанбайдың қолында тәрбиеленіп, жетімдік тауқыметін ауыр сезіне қойған жоқ. Өзінің «Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде ол бес жасында ауыл молдасынан сабақ ала бастағанын жазады.
Ақын кейін бұл жайды өкінішпен еске алады: Құнанбай қажы оны «жетім» деп аяп, қатал талап қоймай, еркелетіп өсіргенін, соның салдарынан балалық шағында ғылымға жүйелі түрде ден қоя алмағанын айтады. Дегенмен зерек бала тез ес жиып, жеті жасынан өлеңге бейімділігін таныта бастайды.
Шәкәрімнің ерекше қабілетін байқаған Абай оны өз қамқорлығына алады. Молдадан алған дәстүрлі біліммен қатар, орыс тілін үйренуге талпынады. Өмірінің маңызды бөлігін ғылым-білім іздеумен бірге домбыра тарту, гармоньда ойнау, ән айту, саятшылық құру, сурет салу сияқты өнер түрлеріне арнайды.
Шәкәрімнің өнеге алған ортасы — Құнанбай ауылының зиялы қауымы және ұлы Абайдың тағылымы. Абай кеңесімен түрлі кітаптарды оқуға машықтанған ол ой өрісін кеңейтіп, ақылы кемелдене түседі, ақындық өнерін де айқын танытады.
Шығармалары мен мұрасы
Алғашқы кітап және негізгі еңбектері
Ақынның «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» атты тұңғыш кітабы 1911 жылы жарық көрді. Шәкәрімді философ, тарихшы, ойшыл ретінде танытқан еңбектерінің қатарында «Үш анық» және «Мұсылмандық шарты» бар. Әлеуметтік-ағартушылық бағыттағы «Жолсыз жаза», «Қалқаман — Мамыр», «Ләйлі — Мәжнүн» сияқты жыр жинақтары мен поэмалары да оқырманға кең тарады.
Әндері
Шәкәрімнің сезімге толы жүрегінен жиырмаға тарта әуезді ән туған. Солардың ішінде «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жастық туралы», «Анадан алғаш туғанымда» сияқты шығармалар ерекше аталады.
Өлеңдерінен атаулар
Төмендегі тізім — берілген мәтіндегі өлең атауларының іріктемесі. Атаулардың жазылуы мен тыныс белгілері біріздендіріліп, оқуға жеңілдетілді.
«Абай марқұм өткен соң, өзіме айтқан жырларым»
«Адам немене?»
«Адамнан артық жәндік жаралмаған»
«Адамшылық»
«Ажалсыз әскер»
«Ақыл деген өлшеусіз бір жарық нұр»
«Ақылшы торғай»
«Ақындарға»
«Ана жылы әскер шығып, оңнан-солдан»
«Анық пен танық»
«Аңда жүріп шөлдеген»
«Ашам патса»
«Арақ, мастық, жар, жан, шатақ — иманның шешуі»
«Арман»
«Атаның шаһуатының көп қой мәні»
«Ашу мен ынсап»
«Бір Аллаға сыйынған адам өлмес»
«Бір ханда екі ұл болыпты, бір туысқан»
«Бір ханның кеудесіне жара шыққан»
«Бай мен кедей»
«Бай мен қонақ»
«Бас көзімен қарасаң, нәпсі — жалған»
«Бақанас, Байқошқардың көп сабазы»
«Бәйшешек бақшасы»
«Бейіс, дозақ молда айтқан сияқты емес»
«Бейісте бар сұлу жар»
«Бостандық туы жарқырап»
«Бояулы суыр»
«Бұл кездегі діндердің бәрі — нашар»
«Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек»
«Досыңыз зор, дұшпаныңыз қор»
«Көңіл»
«Қазақ газеті мен “Айқап” журналына сөз жазушыларға»
«Құмарлық»
«“Таң” журналына жаңа әнмен байғазы»
«Тойымсыз нәпсі, тұрақсыз дүние»
Ескерту
Бастапқы мәтінде өлең атаулары өте көп әрі үздіксіз берілген. Бұл бетте сол тізім ықшамдалып, оқылымға ыңғайлы түрде ұсынылды. Қаласаңыз, қалған атауларды да толық тізім етіп реттеп, жеке бөлім ретінде шығарып бере аламын.